2024 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI

YILLIK PROGRAMI^[1]

BİRİNCİ BÖLÜM

1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

2021 yılındaki güçlü toparlanmanın ardından küresel ekonomi, salgının gecikmeli etkileri ve başta Rusya-Ukrayna savaşı kaynaklı diğer risk faktörlerinin varlığıyla 2022 yılında ivme kaybetmiştir. Rusya ve Ukrayna’nın başlıca ihracatçısı olduğu gıda ve enerji arzı ciddi kesintiye uğramış, savaşın etkisiyle gıda ve doğal gaz başta olmak üzere gıda grubu ve enerji grubu fiyatlarında rekor artışlar yaşanmıştır. Küresel durgunluk bekleyişlerinin güçlenmesiyle ve Türkiye’nin öncülüğündeki diplomatik çabaların katkısıyla küresel gıda ve emtia fiyat artışları kısmen dizginlenmiştir. Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre 2022 yılında bir önceki yıl ile kıyaslandığında; ABD yüzde 2,1, Almanya yüzde 1,8, Birleşik Krallık yüzde 4,1, Fransa yüzde 2,5 oranlarında büyüme kaydederken Avro Bölgesindeki büyüme yüzde 3,3 olmuştur. Aynı dönemde Hindistan yüzde 7,2 ve Brezilya yüzde 2,9 büyürken Rusya yüzde 2,1 daralmıştır. Çin ise yükselen ve gelişmekte olan ülkeler bloku içinde görece zayıf performans göstererek yüzde 3,0 oranında büyümüştür. Böylece 2022 yılındaki küresel büyüme yüzde 3,5 olmuştur.

Büyümeye eşlik eden ve bu süreçte zirveye çıkan küresel enflasyon görünümü, özellikle gelişmiş ekonomilerde parasal sıkılaşma yaklaşımlarını beraberinde getirmiştir. Nitekim 2022 yılının ilk çeyreğinden itibaren küresel düzeyde başta ABD olmak üzere çeşitli ülkelerde politika faiz oranları sıklıkla yükseltilmiş; ancak eş zamanlı olarak dünya ekonomisinde durgunluk beklentileri de güçlenmiştir. Bu gelişmelere paralel olarak küresel hisse senedi piyasalarında düşüşler ve toplam talebin azalacağı beklentisiyle başta petrol fiyatları olmak üzere emtia fiyatlarında dalgalanmalar görülmüştür. 2023 yılında direncini koruyan çekirdek enflasyon, gıda ve enerji fiyatlarının gelişimi ve işgücü piyasasına ilişkin sık frekanslı veriler başlıca gelişmiş merkez bankalarının azalan hızda da olsa finansal sıkılaşma yaklaşımlarını korumalarına neden olmaktadır. Küresel ekonomide önceki tahminlere göre ılımlı yavaşlama beklentileri daha olası hale gelmektedir.

Dünya ekonomisindeki son gelişmeler değerlendirildiğinde, güncel veriler büyümede yavaşlamayı teyit etmektedir. Mevsimsel etkilerden arındırılmış Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) verilerine göre ABD, Fransa ve İspanya’da bir önceki çeyreğe kıyasla 2023 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 0,5 oranında büyüme kaydedilirken Birleşik Krallık ekonomisi yüzde 0,2 oranında büyümüştür. Avrupa’nın lokomotif ekonomisi Almanya’da GSYH büyümesi yüzde sıfır düzeyinde gerçekleşmiş; böylece, söz konusu dönemde Avro Bölgesindeki büyüme oranı yüzde 0,2 olmuştur. Japonya ekonomisi ise yüzde 1,2 oranında büyüyerek birçok gelişmiş ekonomiden olumlu yönde ayrışmıştır.

Önümüzdeki dönemde küresel ticaretin gidişatını ise küresel büyüme performansında beklenen zayıflama, Rusya-Ukrayna savaşının yanı sıra 2023 yılı Ekim ayında Gazze’de yaşanan gelişmelerin olası yansımaları, ticaret gerilimlerinin yeniden şiddetlenmesi olasılığı, küresel enerji ve ulaşım maliyetlerinin gelişimi, yeşil ekonomiye geçiş çabaları ile sürdürülebilir borçlanma imkânlarının varlığı belirleyecektir.

Açıklanan son IMF tahminlerine göre, 2023 yılında küresel mal ve hizmet ticaretinde yüzde 0,9 oranında büyüme gerçekleşmesi beklenmektedir. Aynı büyüklüğün 2024 yılında ise toparlanma kaydederek yüzde 3,5 olacağı tahmin edilmektedir.

Bu gelişmelerle, 2022 yılında yüzde 3,5 oranında büyüyen küresel ekonominin hız keserek, güncel IMF tahminlerine göre 2023 yılında yüzde 3,0 ve 2024 yılında yüzde 2,9 oranında büyümesi öngörülmektedir.

Küresel büyüme performansında hissedilir yavaşlamanın devam edeceği değerlendirilmektedir. Bir süredir turizm başta olmak üzere hizmet sektörlerindeki iyileşme sayesinde canlanan küresel ekonomik aktivite, söz konusu sektörlerdeki toparlanmanın doygunluğa erişmesi ve imalat sanayinde görülen kalıcı yavaşlama nedeniyle hız kaybetmektedir. Nitekim IMF’nin güncel tahminlerine göre 2023 yılında Avro Bölgesi’nin büyüme hızının keskin ivme kaybetmesi beklenmektedir. Bölgenin önde gelen ekonomilerinden olan Almanya’nın aynı dönemde yüzde 0,5 küçülmesi, Birleşik Krallık’ın yüzde 0,5, Fransa’nın yüzde 1,0 ve İspanya’nın yüzde 2,5 oranlarında büyümesi beklenmektedir. 2023 yılında, Japonya ekonomisinde büyümenin yüzde 2,0 olması, diğer gelişmiş ülkelerin yer aldığı grubun yüzde 1,8 büyümesi beklenmektedir. Böylece gelişmiş ekonomilerin toplamda yüzde 1,5 büyüyeceği tahmin edilmektedir.

Güçlü tüketim ve yatırım sayesinde ABD ekonomisi diğer gelişmiş ekonomilerden olumlu ayrışmıştır. Bununla birlikte, finansal koşulların sıkılaşması ABD’de iktisadi faaliyetin yavaşlamasına yol açmıştır. ABD, 2023 yılı ilk çeyreğinde mevsimsel etkilerinden arındırılmış verilere göre bir önceki çeyreğe göre yüzde 0,6, ikinci çeyreğinde ise yüzde 0,5 oranında büyüyerek küresel iktisadi faaliyetin yavaşlamasında rol oynamıştır. Yılın üçüncü çeyreği itibarıyla öncü göstergeler ABD’deki iktisadi faaliyetin yatay bir görünüm arz edeceğine işaret etmektedir. Bu çerçevede, ABD ekonomisinin 2023 yılında yüzde 2,1, 2024 yılında yüzde 1,5 büyümesi beklenmektedir.

Avro Bölgesi mevsim etkilerinden arındırılmış olarak ve bir önceki döneme göre, 2023 yılının ilk çeyreğinde yüzde sıfır ve ikinci çeyreğinde yüzde 0,2 oranında büyüme kaydetmiştir. Toparlanmanın önceki yıla göre daha zayıf seyretmesinde küresel ticaretin hız kesmesi ve Rusya-Ukrayna savaşının enerji ve diğer emtia arz ve fiyatlarında oluşturduğu dalgalanmalar rol oynamıştır. Tarihsel eğilimine göre hala yüksek olan enerji fiyatlarının yanı sıra finansal koşulların sıkılaşmasıyla ile değer kazanan Avro, gelişmiş Avrupa sanayisinin ürünlerine olan talebi zayıflatmaktadır. IMF tahminlerine göre Avro Bölgesinin 2023 yılında yüzde 0,7, 2024 yılında ise kısmen toparlanarak yüzde 1,2 oranında büyümesi beklenmektedir.

Yüksek borçlanma maliyetlerine ve jeopolitik gerilimlere rağmen, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2022 yılına benzer bir performans göstermeleri beklenmektedir. Özellikle yükselen ve gelişmekte olan Asya ekonomilerinde büyümenin 2023 yılında bir önceki yıla göre daha kuvvetli olması tahmin edilmektedir. Nitekim 2023’te Çin’in yüzde 5,0 ve Hindistan’ın yüzde 6,3 büyüme oranlarıyla ön plana çıkmaları beklenmektedir. Rusya’nın ise yüzde 2,2 büyümesi öngörülmektedir. Diğer taraftan, Brezilya’nın yüzde 3,1 ve Meksika’nın yüzde 3,2 büyümesi beklentisiyle, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin 2023 ve 2024 yıllarında yüzde 4,0 büyümesi öngörülmektedir.

Bir önceki yılı yüzde 3,0 oranında görece düşük hızda bir büyümeyle bitiren Çin ekonomisi, ekonomik teşvikler ve desteklerin de etkisiyle 2023 yılının ikinci çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre yüzde 0,8 büyümüştür. Hâlihazırda küresel talepte görülen azalış, emlak sektöründe kronikleşen finansal sorunlar ve ABD ile gerilimli dış politika ve ticaret ilişkileri Çin ekonomisi üzerinde baskı oluşturmaya devam etmektedir. Ancak Çin’de uygulanan ılımlı finansal politikalar büyümenin daha fazla ivme kaybetmesini engellemeye yönelik sonuçlar vermektedir. Bu kapsamda, Çin ekonomisinin yerel ve küresel olumsuz koşullara rağmen 2023 yılında yüzde 5,0, 2024 yılında ise yüzde 4,2 oranında büyümesi öngörülmektedir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler

Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Ekim 2023

(1)  Tahmin

(2)  IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Nisan 2023 Güncellemesinden Farklar

ABD Merkez Bankası (Fed) dirençli hale gelen enflasyonu dizginlemek amacıyla Mart 2022-Haziran 2023 arasında kesintisiz faiz artışlarını tercih etmiş ve böylece Nisan 2021’de 8,96 trilyon dolara yükselerek zirveye ulaşan bilançosunu küçültmeye başlamıştır. Nitekim Ekim 2023 itibarıyla Fed bilançosu 8 trilyon dolar seviyesine inmiştir. Aynı zamanda Fed bir süredir faiz artış oranlarını azaltmış ve Eylül 2023 toplantısında ise politika faiz oranını sabit tutmuştur. ABD ekonomisinde çekirdek enflasyonunun katı bir görünüm arz etmesi ve diğer öncü göstergeler yüksek politika faiz düzeyinin bir süre daha korunacağını ima etmektedir. Fed’in özellikle işgücü piyasasındaki gelişmeleri ve yeni gelecek sık frekanslı verileri izleyerek 2024 yılında faiz indirimlerine gitmesi muhtemeldir.

2023 yılı itibarıyla küresel ekonomilerde işgücü piyasaları talep ve arz yönlü olarak bir süredir iyileşen görünümünü korumuştur. Bu çerçevede, 2023 yılında işsizlik oranının gelişmiş ekonomilerde yüzde 4,4, ABD’de yüzde 3,6, Avro alanında yüzde 6,6, Almanya’da yüzde 3,3, İspanya’da yüzde 11,8, Japonya’da yüzde 2,5 ve Birleşik Krallık’ta yüzde 4,2 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Yükselen ve gelişmekte olan ülkeler açısından bakıldığında ise işsizlik oranının, Çin’de yüzde 5,3, Brezilya’da yüzde 8,3 ve Güney Afrika’da ise yüzde 32,8 olması öngörülmektedir.

Küresel enflasyon, finansal koşulların talebi sınırlama etkisine ve düşüş eğilimine girmesine rağmen tarihsel ortalamalarının üzerinde kalan gıda ve enerji fiyatlarının etkisiyle dirençli görünümünü korumuştur. Bu çerçevede, son IMF tahminlerine göre, gelişmiş ekonomilerde ortalama tüketici enflasyonunun, 2022 yılında yüzde 7,3 oranındaki seviyesinden, 2023 yılı itibarıyla yüzde 4,6'ya ineceği öngörülmektedir. Diğer taraftan, yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde ise 2022 yılında yüzde 9,8 olan yıllık ortalama tüketici fiyatları artışının 2023 yılında yüzde 8,5 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

Salgınla birlikte tarihi düşük seviyeleri gören Brent petrol fiyatları küresel ekonomideki canlanmayla toparlanmış ve Rusya-Ukrayna savaşının da etkisiyle 2022 yılı Mart ayında 123 dolar/varil düzeyine kadar yükselmiştir. Küresel durgunluk fiyatlamasının etkili olmasıyla üretim kısıtlamalarına rağmen petrol fiyatlarının 73 dolar/varil seviyesine kadar indiği gözlenmiştir. Ancak beklenen talep zayıflamasına rağmen petrol üretici ülkelerin üretim kararlarından destek alan petrol fiyatları dalgalanmış ve yakın zamanda ivmelenerek 90 dolar/varil civarında seyretmektedir.

2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER

2021 yılında oldukça güçlü bir performans sergileyen Türkiye ekonomisi, 2022 yılının ilk çeyreğinde başlayan Rusya-Ukrayna savaşıyla birlikte küresel risk algısının artmasına, tedarik zincirlerinde yaşanan bozulmaya ve artan hammadde ve enerji maliyetlerine rağmen 2022 yılı genelinde yüzde 5,5 oranıyla Küresel Finansal Kriz sonrası kesintisiz büyüme sürecini devam ettirmiştir. Ayrıca büyümeyi destekleyici politika ve tedbirlerin etkisiyle iktisadi faaliyet canlılığını sürdürmüş ve artan iç talep hem sanayi hem de hizmetler sektörü büyümesini desteklemiştir.

2022 yılının tamamında kaydedilen yüzde 5,5 oranındaki büyümeye 11,7 puan katkı veren özel tüketim harcamalarındaki artış öncülüğünde, toplam tüketim harcamaları yüzde 16,3 oranında artmıştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırımları yüzde 1,3 artarken net mal ve hizmet ihracatı büyümeye 0,7 puan katkı yapmıştır. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye yaptığı bu katkının 2,4 puanı mal ve hizmet ihracatındaki artıştan kaynaklanırken, mal ve hizmet ithalatındaki artışın 1,7 puan negatif katkısı olmuştur.

2022 yılında bozulan dış talep koşullarının sanayi sektörünü olumsuz yönde etkilemesi sonucunda sektör yıl genelinde yüzde 1,7 oranında artış kaydederek zayıf bir görünüm sergilerken, hizmetler sektörü katma değeri yüzde 8,1 oranında artarak büyümenin sürükleyicisi olmuştur. Tarım sektörü ise yüzde 1,3 oranında artış kaydetmiştir. Yıl genelindeki yüzde 5,5 oranındaki büyümeye sanayi sektörü, hizmetler sektörü ve tarım sektörü sırasıyla 0,3 puan, 5,1 puan ve 0,1 puan olumlu yönde katkı vermiştir.

2022 yılının ikinci yarısından itibaren yavaşlayan büyüme oranı artış hızı, 2023 yılının ilk çeyreğinde hafif ivme kazanmıştır. Yılın ilk çeyreğinde meydana gelen Şubat ayındaki deprem felaketinin etkisiyle özellikle depremin yaşandığı illerde iktisadi faaliyet sekteye uğramıştır. Deprem bölgesinde yıkılan veya hasar gören fabrika binaları, üretim tesisleri ve alt yapıların ilk etapta üretimi sınırlandırıcı etkisi olmasına rağmen deprem bölgesini destekleyici tedbirlerin ve güçlü seyreden iç talebin katkısıyla, depremin büyüme üzerindeki etkisi sınırlı düzeyde kalmıştır. Böylelikle, Türkiye ekonomisi yılın ilk yarısında yüzde 3,9 oranında büyüme kaydetmeyi başarmıştır. Bu dönemdeki GSYH büyümesine sanayi sektörü 0,4 puan daraltıcı yönde etkide bulunurken hizmetler sektörü 2,9 puan pozitif yönde katkı vermiştir. Tarım sektörü ise büyümeye katkıda bulunmamıştır.

2023 yılının ilk yarısında özel tüketim harcamaları yüzde 16,4 gibi önemli oranda artarken büyümeye 11,2 puanlık katkı yapmış, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 5,7 oranında artarken büyümeye 0,7 puan katkı sağlamıştır. Böylece yılın ilk yarısında toplam tüketim harcamaları yüzde 14,7 oranında artmış ve büyümeye 11,9 puan katkı vermiştir. Bu yükselişte hizmetler ile dayanıklı, dayanıksız ve yarı dayanıklı tüketim mallarına yapılan harcamalarda gözlenen kuvvetli artışlar dikkat çekmiştir. Toplam sabit sermaye yatırımları yılın ilk yarısında yüzde 4,4 oranında artarken büyümeye 1,1 puan katkı yapmıştır. Bu gelişmede makine ve teçhizat yatırımları büyümeye 0,9 puan katkı verirken inşaat sektörünün katkısı yılın ilk yarısında 0,2 puan olmuştur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı ise negatif 4,9 puan olmuştur.

2023 yılının ikinci yarısında ise, yılın ilk yarısı boyunca canlılığını sürdürerek büyüme performansına oldukça önemli katkıda bulunan iç talebin seçici kredi sıkılaştırması ile kademeli olarak dengelenmesi öngörülmektedir. Ayrıca, deprem bölgesinin yeniden inşa çalışmalarının devamıyla birlikte alt ve üst yapı yatırımlarının kamu harcamalarını artırarak inşaat sektörünü desteklemesi ve iktisadi faaliyeti canlandırması beklenmektedir. Diğer taraftan, turizm sektöründeki olumlu seyrin de hizmetler sektörüne katkıda bulunacağı değerlendirilmektedir. Türkiye ekonomisinin 2023 yılında yüzde 4,4 oranında, dengeli bir iç ve dış talep kompozisyonuyla büyüyeceği tahmin edilmektedir.

2022 yılında küresel ticarette yavaşlama gerçekleşmiş ve yaşanan küresel jeopolitik gerginlikler sonucunda emtia fiyatlarında keskin artışlar yaşanmıştır. Bu kapsamda, ihracat 2022 yılında bir önceki yıla göre yüzde 12,9 artarak 254,2 milyar dolar seviyesine yükselmiştir. İthalat tarafında ise yüzde 34 artış gerçekleşmiş olup bu artışın büyük bir bölümü emtia fiyatlarındaki gelişmeler ile ithalat birim değerindeki yükselişten kaynaklanmıştır. 2022 yılı dış ticaret açığı böylece 109,5 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiştir. Dış ticaret açığındaki artışa rağmen salgın sonrasında artan uluslararası seyahat hareketliliğiyle birlikte turizm gelirleri salgın öncesi dönemin üzerinde gerçekleşmiştir. Bu gelişmeler sonucunda cari işlemler açığı 48,9 milyar dolara, cari işlemler açığının GSYH’ye oranı ise yüzde 5,4 seviyesinde gerçekleşmiştir.

2023 yılında bir önceki yıldan devam eden küresel ölçekte yüksek enflasyonla mücadele kapsamında uygulanan daraltıcı politikalar küresel ekonomiyi ve ticareti olumsuz etkilemiştir. Özellikle yılın ilk yarısında ana ihracat pazarlarındaki ekonomik göstergelerde oluşan olumsuz görünüm ihracatta azalma yaşandığını göstermektedir. İhracat, 2023 yılının Ocak-Ağustos döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 0,4 azalarak 164,8 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönem için ithalatta da ılımlı bir artış gözlenmiştir. İthalattaki ılımlı artış reel ithalat artışından kaynaklanırken, küresel enerji fiyatlarındaki yavaşlama ile birlikte ithalat fiyatlarının ithalat artışı üzerindeki etkisi azalmıştır. 2023 yılının Ocak-Ağustos döneminde ithalat, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,4 oranında artarak 247,1 milyar dolara yükselmiştir. Bu dönemde, seyahat gelirleri yüzde 15,7 artarak 30,5 milyar dolara yükselmiştir.

Yılın kalan aylarında ihracat artışının dış pazarlardaki görünüme bağlı olarak şekillenmesi beklenmektedir. Bununla birlikte, ithalat tarafında ise başta enerji olmak üzere emtia fiyatları ve jeopolitik gelişmeler belirleyici olacaktır. Bu kapsamda, jeopolitik riskler bulunmakla birlikte, ihracatın ve ithalatın sırasıyla 255 milyar dolar ve 367 milyar dolar seviyelerinde gerçekleşeceği öngörüsüyle 2023 yılı dış ticaret açığının 112 milyar dolar seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Seyahat gelirlerindeki artışa rağmen dış ticaret açığındaki yükselişe bağlı olarak 2023 yılı sonunda cari işlemler açığının GSYH’ye oranının yüzde 4 olması beklenmektedir.

Bir önceki yıla göre 2022 yılında toplam istihdam 1 milyon 955 bin kişi, tarım dışı istihdam ise 2 milyon 37 bin kişi artmıştır. Benzer şekilde işgücüne katılma oranı yıllık bazda 1,7 puan artış göstermiş, işsizlik oranı 1,6 puan azalarak yüzde 10,4’e gerilemiştir. Aynı yılda genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 19,4 olarak gerçekleşmiştir.

2023 yılı Ağustos ayında geçen yılın aynı ayına göre istihdam edilenlerin sayısı 727 bin kişi artarak 32 milyon 71 bin kişi, istihdam oranı ise 0,6 puan artış ile yüzde 49 olmuştur. Aynı ayda işsizlik oranı 0,6 puan azalış ile yüzde 9,2 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2023 yılı geneli işsizlik oranının yüzde 10,1 olması beklenmektedir.

Toplam yurt içi tasarrufların GSYH’ye oranı 2022 yılında yüzde 30,0’a gerilemiştir. 2023 yılında ise toplam yurt içi tasarruf oranının, bir önceki yıla göre 0,8 puan düşerek yüzde 29,2 olacağı tahmin edilmektedir.

Rusya-Ukrayna savaşına bağlı olarak tedarik zincirlerindeki aksaklıklarla birlikte hızlı bir şekilde artan enerji ve gıda fiyatları, 2022 yılı boyunca küresel bir enflasyonist dalganın yaşanmasında öne çıkan unsurlar olmuştur. Söz konusu gelişmelerin etkilerinin hissedildiği Türkiye’de 2022 yılı Ekim ayında tüketici enflasyonu, başta kur gelişmeleri olmak üzere küresel arz kısıtlamaları, artan kredi büyümesi ile canlı iç ve dış talebin etkisiyle son yılların en yüksek seviyesine ulaşmıştır. 2022 yılı sonunda TÜFE yıllık artış oranı baz etkisinin yanı sıra küresel enerji ve gıda fiyatlarındaki gelişmelerle yüzde 64,3 olarak gerçekleşmiştir.

2023 yılında ise temel mal fiyatlarında daha belirgin olmak üzere kur gelişmelerinin etkileri, hizmet enflasyonundaki katılık, gıda fiyatlarında tarihsel ortalamaların üzerindeki görünüm, vergi düzenlemeleri, maliyet yönlü baskılar ile enflasyon beklentilerindeki bozulmaya bağlı olarak güçlenen atalet etkisi enflasyonda belirleyici olmuştur. Bu doğrultuda, enflasyon oranı Eylül 2023 itibarıyla yüzde 61,5 olarak kaydedilmiştir.

Yılın geri kalanında, TÜFE yıllık artış oranının kur ve vergi düzenlemelerinin birikimli etkileri ile doğal gaz fiyatlarındaki geçici düzenlemenin düşürücü etkisinin azalmasıyla birlikte yıl sonunda yüzde 65 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir.

2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM

2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları

a) Mevcut Durum

2022 yılının ilk çeyreğinde yıllık yüzde 7,8 oranında büyüyen Türkiye ekonomisi, ikinci çeyrekte Rusya-Ukrayna savaşının yol açtığı enflasyonist baskılar, bölgesel tedarik zincirlerinde yaşanan bozulmaların küresel iktisadi faaliyeti olumsuz etkilemesi ve baz etkisi kaynaklı hafif ivme kaybederek yüzde 7,6 oranında büyümüştür. Savaşın, enerji ve emtia fiyatlarını artırarak küresel ölçekte enflasyonu tetiklemesi hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ekonomilerde parasal sıkılaştırma adımlarını beraberinde getirmiştir. Bu durum, yılın ikinci yarısından itibaren dünya çapında durgunluk endişelerine yol açarak iktisadi faaliyeti olumsuz etkilemiştir. Diğer taraftan, savaşın yol açtığı belirsizliklere bağlı riskler Türkiye ekonomisinin büyüme performansını sınırlı düzeyde etkilemiştir. Böylelikle, yıl genelinde GSYH artış hızı yüzde 5,5 oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde katma değer, hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 8,1, sanayi sektöründe yüzde 1,7 artmıştır. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 4,3 artarken hizmetler sektöründe kaydedilen artışta; ticaret, ulaştırma ve konaklama faaliyetleri, finans ve sigorta faaliyetleriyle mesleki, idari ve destek hizmetleri faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlı artışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü katma değeri ise yüzde 1,3 artarak büyümeye 0,1 puan sınırlı katkıda bulunmuştur.

TABLO I: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB), TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

(3) SBB hesaplaması olup inşaat sektörü dâhildir.

(4) Vergi-sübvansiyon kalemine tabloda yer verilmemiştir.

2023 yılının ilk yarısında GSYH’de yüzde 3,9 oranında büyüme kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer sanayi sektöründe yüzde 1,8 oranında azalırken tarım ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinde ise sırasıyla yüzde 0,3 ve yüzde 4,4 oranlarında artmıştır.

2023 yılının ikinci yarısına ilişkin olarak perakende satış hacim endeksi ve hizmet ciro endeksi gibi talep yönlü göstergelerdeki güçlü seyir, ekonomik büyümenin üçüncü çeyrekte de hizmetler sektörü öncülüğünde devam edeceğine işaret etmektedir. Diğer taraftan, reel sektörde bazı öncü göstergeler imalat sektörünün zorlu faaliyet koşullarının sürdüğünü ima etmektedir. Yılın ilk yarısında sanayi üretimi zayıf dış talebin etkisiyle yüzde 2 oranında azalırken, Temmuz ayında sanayi üretim endeksi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 18,8 oranında artarak olumlu bir tablo çizmiştir. Öte yandan, Ağustos ayında endeks yıllık yüzde 2,9 oranında artış kaydetmiştir. Kapasite kullanım oranlarında ise Ağustos ve Eylül aylarında geçen senenin aynı dönemlerine göre düşüş gözlenirken, Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) üçüncü çeyrek ortalamalarının da eşik değerin altında gerçekleşmesi imalat sektörünün faaliyetlerinde yavaşlama sinyali vermektedir. Bununla beraber, yılın üçüncü çeyreğinde sanayi sektörünün hem baz etkisi hem de olumlu takvim etkisi kaynaklı ivmelenme kaydetmesi öngörülmektedir. Bu veriler ışığında, GSYH büyüme hızında artış kaydedilmesi beklenmektedir. İktisadi faaliyet hafif yavaşlamakla beraber büyüme eğiliminin dördüncü çeyrekte devam edeceği öngörüsüyle GSYH artışının 2023 yılının tamamında yüzde 4,4 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu dönemde üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının tarım sektöründe yüzde 1,1, sanayi sektöründe yüzde 2,5 ve hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 4,4 oranlarında olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2024 yılında, Kalkınma Planı ve Orta Vadeli Program kapsamında, hedeflenen yurt içi talep artışının yanı sıra net mal ve hizmet ihracatının da katkısıyla ekonominin yüzde 4,0 oranında büyüyerek dengeli bir yapıda gerçekleşmesi öngörülmektedir. Ayrıca ekonominin istikrarlı ve sağlıklı yapısı korunarak güçlü, kapsayıcı ve istihdamı destekleyen büyümenin sağlanması amacıyla para, maliye ve gelirler politikalarının tam koordinasyon içerisinde yürütülmesi hedeflenmektedir. GSYH büyümesinin kaliteli, kapsayıcı ve sürdürülebilir olması için makroekonomik dengeleri gözeten uygulamalara devam edilecektir.

Rusya-Ukrayna savaşı kaynaklı enerji ve emtia fiyatları artışının iktisadi faaliyetler üzerindeki olumsuz etkilerinin 2024 yılında en aza indirilmesiyle, ihracat odaklı büyüme stratejisinin verimli ve rekabetçi bir şekilde sürdürülmesi beklenmektedir.

İç ve dış talebin dengelendiği büyüme kompozisyonunun sürdürülmesiyle istihdamın ve özel kesim yatırımlarının artması sağlanacaktır. Bu gelişmelerle birlikte, 2024 yılında sanayi sektörü ekonomik büyümeye önemli katkı verecektir. Ayrıca, iktisadi ve sosyal faaliyetlerin canlılığını sürdürmesi ve turizm sektörünün katkısıyla hizmetler sektörü GSYH büyümesinden fazla aratarak büyümeye destek olmaya devam edecektir. Bu dönemde tarım sektörünün ise GSYH büyümesine uzun dönem ortalaması civarında katkı vermesi beklenmektedir.

GRAFİK I: 1- Sektörel Büyüme Hızları

 (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Zincirleme hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektör Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (4) Büyümeye katkı olarak verilmektedir. (5) OECD verileridir. (6) SBB hesaplamalarıdır.

(7) 2023-2024 verileri Program tahminleridir.

TABLO I: 4- Fert Başına GSYH

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, OECD

(1) 1998-2022 TÜİK verileri, 2023-2024 Strateji ve Bütçe Başkanlığı tahminidir. (2) OECD tarafından GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafından 9 haneli olarak verilen katsayı 2 haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafından geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. 2023-2024 Strateji ve Bütçe Başkanlığı rakamlarıdır. (3) SAGP hesaplamasında OECD’nin 9 haneli katsayı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP’ye göre fert başına milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekleşme Tahmini (5) Program

2.1.2. İstihdam

a) Mevcut Durum

2022 yılında pozitif seyrini devam ettiren iktisadi faaliyetin etkisiyle istihdam, 2021 yılına göre 1.955 bin kişi artarak 30.752 bin kişi olurken işgücüne katılma oranı 1,7 puan artarak yüzde 53,1 olarak gerçekleşmiştir. Bu çerçevede, işsizlik oranı 1,6 puan azalışla yüzde 10,4 seviyesine gerilemiştir.

TABLO I: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler

(15+ Yaş, Bin Kişi)

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

2022 yılında ekonomideki büyümenin etkisiyle bir önceki yıla göre sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörleri istihdamı sırasıyla yüzde 8,5 ve yüzde 8,6 oranında artmıştır. Tarım sektörü istihdamı ise aynı dönemde yüzde 1,7 azalmıştır. Toplam istihdam içerisinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin payları sırasıyla yüzde 15,8, yüzde 21,7 ve yüzde 62,5 olmuştur.

TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı

(Yüzde)

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

2022 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde işverenlerin ve ücretsiz aile işçisi olarak çalışanların payları azalırken ücretli veya yevmiyelilerin ve kendi hesabına çalışanların payları artmıştır.

TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler

(15+ Yaş, Bin Kişi)

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) İkinci çeyrek itibarıyladır.

2023 yılının ikinci çeyreğinde önceki yılın aynı çeyreğine göre istihdam 742 bin kişi artmıştır. İşsizlik oranı bir önceki yılın aynı çeyreğine göre 0,9 puan azalarak yüzde 9,2 olarak gerçekleşmiştir.

Genç nüfusta işsizlik oranı 1,9 puan azalışla yüzde 17,1’e düşmüştür. Söz konusu çeyrekte istihdam, 2022 yılının aynı çeyreğine göre tarımda 294 bin kişi azalırken tarım dışı sektörlerde ise 1.036 bin kişi artmıştır. Söz konusu artışlar, sanayi sektörü istihdamında 54 bin kişi, hizmetler (inşaat dâhil) sektörü istihdamında ise 982 bin kişi olarak gerçekleşmiştir.

2023 yılı Ağustos ayında mevsim etkilerinden arındırılmış istihdam 31.686 bin kişi seviyesinde gerçekleşmiş, istihdam oranı ise yüzde 48,4 olmuştur. Mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 9,2, işgücüne katılma oranı ise yüzde 53,3 olarak gerçekleşmiştir.

2023 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 902 bin kişi artması, işgücüne katılma oranının ise yüzde 53,7 olması beklenmektedir. Bu çerçevede işsizlik oranının yüzde 10,4’ten yüzde 10,1’e düşeceği tahmin edilmektedir.

TABLO I: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri

(15+ Yaş, Bin Kişi)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

b) Hedefler

2024 yılında, öngörülen büyüme oranı çerçevesinde istihdamın bir önceki yıla göre 774 bin kişi artması beklenmektedir. İşgücüne katılma oranının 0,7 puan artarak 2024 yılında yüzde 54,4 seviyesine ulaşacağı öngörülmektedir. Yıl genelinde işgücüne katılım ve nüfus artışı etkilerinin istihdam artışına baskın gelmesi sonucunda işsizlik oranının yüzde 10,3 düzeyinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

GRAFİK I: 2- İşsizlik Oranındaki Değişime Katkılar                              (Yüzde Puan)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2022 yılında ekonomide toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketim harcamalarındaki artışın olumlu katkısıyla GSYH yüzde 5,5 oranında büyümüştür. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı 0,7 puan, toplam tüketimin büyümeye katkısı 12,2 puan olmuştur. Sabit sermaye yatırım harcamalarındaki artış ise büyümeye 0,3 puanlık katkıda bulunmuştur. 2022 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının üzerinde kalırke, kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış ise kamu kesimi harcanabilir gelir değişiminin altında gerçekleşmiştir.

Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2022 yılında özel tüketim harcamaları yüzde 17,8, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 5,0 oranında artmıştır. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre 1,8 puan artarak yüzde 60,8, kamu kesimi tüketim harcamalarının payı ise 1,0 puan azalarak yüzde 8,2 olmuştur.

2022 yılında, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarındaki reel artış yüzde 1,3 oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre 0,4 puan artarak yüzde 3,6 olurken özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 0,7 puan artarak yüzde 25,6’ya yükselmiştir. 2022 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 9,9 oranında artış kaydederken reel mal ve hizmet ithalatındaki artış ise yüzde 8,6 olmuştur.

2022 yılında toplam tüketimin GSYH’ye oranı yüzde 69,0 olurken toplam yurt içi tasarrufların GSYH’ye oranı yüzde 30,0 olarak gerçekleşmiştir. Bu gelişmede özel kesim tasarruflarının payında kaydedilen düşüş önemli rol oynarken, kamu tasarruflarının GSYH’ye oranı yüzde 2,0 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde, cari fiyatlarla özel tüketim artışının özel harcanabilir gelir artışından yüksek gerçekleşmesi neticesinde özel kesim tasarruf oranı bir önceki yıla göre 1,4 puan azalarak yüzde 28,0 seviyesinde gerçekleşmiştir.

2023 yılının ilk yarısında yüzde 3,9 oranında gerçekleşen büyüme hızına en önemli katkı tüketim harcamalarından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 14,7 oranında artarak büyümeye 11,9 puanlık etki etmiştir. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 4,4 artmış ve bunun ekonomik büyümeye katkısı 1,1 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 12,3 oranında artarak yüzde 3,9 oranındaki büyümeye 13,0 puanlık önemli seviyede katkı yapmıştır.

2023 yılının ilk yarısında mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 6,0 oranında düşüş gösterirken mal ve hizmet ithalatı yüzde 17,4 oranında artmıştır. Sonuç olarak, net mal ve hizmet ihracatı büyümeye 4,9 puan negatif katkıda bulunmuştur.

2023 yılında zincirlenmiş hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarının yüzde 10,9, kamu tüketim harcamalarının yüzde 6,0 artması ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 10,3 oranında artış göstermesi öngörülmektedir.

Aynı dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 8,3, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 5,1 artması ve böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 5,5 oranında artması beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin 9,1 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise 0,8 puan pozitif yönde katkı yapması beklenmektedir. 2023 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatının büyümeye 2,9 puan negatif katkı yapması öngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH’nin 2023 yılında yüzde 4,4 oranında artış göstereceği tahmin edilmektedir.

GRAFİK I: 3- GSYH Büyümesine Katkılar                                                                    (Yüzde Puan)

Kaynak: TÜİK, Strateji ve Bütçe Başkanlığı
(1) Gerçekleşme Tahmini
(2) Program

Bu dönemde, özel harcanabilir gelirin GSYH’ye oranının 2023 yılında bir önceki yıla göre 0,8 puan artarak yüzde 89,6’ya yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH’ye oranın ise 0,4 puan azalarak yüzde 9,8 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2023 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre 0,8 puan azalarak yüzde 29,2 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, büyük oranda kamu harcanabilir gelir düşüşü ve kamu tüketimindeki ciddi artışın etkisiyle düşen kamu tasarruflarının belirleyici olması öngörülmektedir.

b) Hedefler

2024 yılında yüzde 4,0 olması hedeflenen GSYH büyümesinin, öngörülen yurt içi talep artışının yanı sıra sabit sermaye yatırımlarının da katkısıyla dengeli bir yapıda gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2024 yılında bir önceki yıla göre özel ve kamu kesimi tüketim harcamalarında sırasıyla yüzde 3,5 ile yüzde 4,3 oranlarında reel artış olması beklenmektedir. Bu dönemde özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 4,0, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 0,3 oranında reel olarak artacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarının reel olarak yüzde 3,6 artması öngörülmektedir.

2024 yılı GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarının 2,8 puan, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının ise 0,9 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye katkısının 0,01 puan olması beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatı katkısının ise 0,4 puan olacağı tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH’ye oranının 2024 yılında 0,2 puan azalarak yüzde 9,6 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir. Bu dönemde, kamu tasarruflarının milli gelire oran olarak yüzde negatif 0,9 seviyesinde, kamu yatırımlarının ise yüzde 3,3 seviyesinde olması beklenmektedir.

2024 yılında özel tasarrufların GSYH’ye oranının bir önceki yıla göre 1,4 puan artarak yüzde 30,5, özel yatırım harcamalarının ise 0,3 puan artarak yüzde 29,3 olması beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH’ye oranının yüzde 1,2 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2024 yılında toplam yurt içi tasarrufların GSYH’ye oranının bu gelişmeler neticesinde yüzde 29,6, toplam tasarruf-yatırım farkının GSYH’ye oranının ise negatif yüzde 3,0 olması beklenmektedir.

TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi (Cari Fiyatlarla Milyon TL, GSYH İçindeki Paylar)

TABLO I: 10- Ekonominin Genel Dengesi (Zincirlenmiş Hacim Milyon TL, Yüzde Değişme)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

2.2. YATIRIMLAR

2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının 2023 yılında reel olarak yüzde 8,3 oranında artması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 53,2’sinin merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 28,3’ünün yerel yönetimler, yüzde 17,5’inin KİT’ler, yüzde 1,1’inin döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir.

Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde tarım, enerji, ulaştırma, turizm ve konut alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması, madencilik, imalat, eğitim, sağlık ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde ulaştırma, turizm, konut, eğitim ve sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması; tarım, madencilik, imalat, enerji ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması öngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)

(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yatırım işçiliği dâhildir.

(2) Gerçekleşme Tahmini

(3) Program

TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2022)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2023) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2024) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Program

(2) Yatırım işçiliği hariçtir.

TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)

  (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)