2020 YILI CUMHURBAŞKANLIĞI

YILLIK PROGRAMI

BİRİNCİ BÖLÜM

1. DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER

2018 yılı ikinci çeyreğinden itibaren sert bir şekilde başlayan küresel iktisadi faaliyetteki yavaşlama eğilimi, ABD ile Çin arasındaki ticaret savaşına ilişkin gelişmeler, Brexit’e ilişkin politik belirsizlikler, güç kaybeden küresel ticaret hacmi ve küresel büyümeye dair endişelerin gölgesinde 2019 yılı ilk çeyreğinde de devam etmiştir. Özellikle küresel imalat sanayii faaliyetleri küresel finansal krizden bu yana görülmeyen seviyelerde zayıflamıştır. Artan ticari ve jeopolitik gerginlikler, küresel ticaret sisteminin ve uluslararası işbirliğinin geleceği konusundaki belirsizliği daha da artırmış iş güvenini, yatırım kararlarını ve küresel ticareti etkilemiştir.

Bu dönemde, gelişmiş ülke ekonomileri büyümeye yönelik daha olumlu bir görünüm sergilerken, gelişmekte olan ekonomilerde beklenenden daha zayıf bir aktivite görülmüştür. 2019 yılı ikinci çeyreğinde, gelişmiş ekonomilerde para politikası görünümünde kaydedilen gevşeme ile birlikte ekonomiyi destekleyici yönde politikalar izlenmeye başlanmıştır. Bunun yanında 2019 yılı ikinci çeyreğinde, küresel ticarete ilişkin kaygıların yeniden tırmanması, Orta Doğu kaynaklı jeopolitik risklerin belirginleşmesi ve küresel boyutta özellikle imalat sanayii sektörünün ekonomik aktiviteyi olumsuz etkileyecek şekilde yavaşlaması yılın geri kalanında büyüme görünümüne dair aşağı yönlü riskleri artırmıştır. Bu gelişmeler sonucu, küresel ekonomik büyümenin 2008-2009 döneminden bu yana en düşük seviyeye geleceği ve 2019 yılında yüzde 3 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir.

2019 yılı ilk yarısında gelişmiş ekonomiler, özellikle ABD ve Japonya öncülüğünde görece olumlu bir büyüme performansı sergilemiştir. Avrupa ekonomilerinin genelinde ise büyümeye katkılar beklenenden zayıf kalmıştır. Korumacılık eğilimindeki artış ve hız kesen küresel ticaret hacmi ile birlikte 2019 yılında gelişmiş ekonomilerdeki büyüme oranı yüzde 1,7 olarak beklenmektedir. Bu nispeten düşük büyüme beklentisi, aynı zamanda zayıf dış talebin neden olduğu endüstriyel üretimdeki yavaşlamayı önemli ölçüde yansıtmaktadır. Özellikle Almanya için önemli olan otomobil üretiminde kayda değer bir yavaşlama söz konusudur.

ABD ekonomisinde güçlü seyreden istihdam gelişmelerine rağmen ticaret anlaşmazlıkları büyüme üzerinde baskı yaratmaktadır. ABD ile Çin arasında süregelen ticaret savaşı, tarım, hammadde, teknoloji, fikri mülkiyet hakları, enerji ve otomotiv gibi birçok sektöre yayılmıştır. ABD ve Çin’in karşılıklı aldığı yeni kararlar ile birlikte olumlu ve olumsuz gelişmelerle ilerleyen süreç iktisadi politikaların öngörülebilirliğini zayıflatmıştır. Ayrıca mali gevşemenin sağladığı desteğin azalmasıyla büyüme beklentileri zayıflamaktadır. Bu doğrultuda 2018 yılında yüzde 2,9 olan ABD büyümesinin 2019 yılında yüzde 2,4 olması beklenmektedir.

Avro Bölgesinde 2018 yılı ortasından bu yana ivme kaybeden iktisadi faaliyet, 2019 yılının ilk yarısında da zayıflığını sürdürmüştür. Küresel ticaretteki yavaşlamadan olumsuz etkilenen Avro Bölgesinde, sanayi üretimindeki azalış da büyüme oranlarında önemli ölçüde düşüşe neden olmaktadır. Bunun yanında dış talepteki zayıf görünüm, Almanya otomotiv sektöründe hem dış talep hem de yeni emisyon standartları nedeniyle yaşanan yavaşlama, İtalya’da kamu borçlanma maliyetlerinin artması nedeniyle yatırımların gerilemesi ve Brexit’le ilişkili riskler gibi faktörler Avro Bölgesi büyümesi üzerinde önemli rol oynamaktadır. Avro Bölgesinde büyümenin 2019 yılında yüzde 1,2 olarak gerçekleşmesi öngörülmektedir.

TABLO I: 1- Dünya Ekonomisinde Temel Göstergeler      

            (Yüzde Değişim)

Kaynak: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim 2019

(1) IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Temmuz 2019 Güncellemesinden Farklar

Yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerde 2018 yılında başlayan ekonomik aktivitedeki yavaşlama, korumacılık eğilimlerinin tırmanması, zayıflayan güven ve yatırım ortamıyla özellikle gelişmekte olan ülkeler büyümesine en büyük katkıyı veren Çin ekonomisindeki yavaşlama nedeniyle 2019 yılında da devam etmektedir. 2018 yılında Türkiye dâhil gelişmekte olan ülkelerde, yerel para birimlerinde dolara karşı ciddi değer kayıpları ve önemli ölçüde sermaye çıkışları yaşanmıştır. Önümüzdeki dönemde, gelişmiş ülkelerde para politikasındaki gevşeme eğiliminin belirginleşmesi gelişmekte olan ekonomilere yönelik sermaye akımlarını destekleyecek bir unsur olarak değerlendirilmektedir. 2018 yılında yüzde 4,5 oranında büyüyen yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ekonomilerin, 2019 yılında yüzde 3,9 oranında büyümesi öngörülmektedir.

Çin’de 2018 yılında başlayan ekonomik faaliyetteki ivme kaybı zayıflayan dış talep ve artan tarifelerin etkisiyle 2019 yılında da devam etmektedir. 2019 yılı başında hafifleyen ticaret gerginlikleri yılın devamında artarak yerini karşılıklı tarife artışlarına bırakmıştır. ABD ve Çin devlet başkanlarının G-20 zirvesinde gerçekleştirdikleri görüşmede uzlaşmaya varılması ticaret savaşı endişelerini bir miktar azaltsa da Çin ekonomisindeki yavaşlama eğilimi yılın ikinci çeyreğinde daha belirgin hale gelmiştir. 2019 yılı ikinci çeyreğinde 1992 yılından bu yana en düşük büyüme rakamını kaydeden Çin’de hükümet ekonomiyi desteklemek adına yeni adımlar atmaya devam etmektedir. Tüm bu gelişmelerle birlikte 2018 yılında yüzde 6,6 oranında büyüyen Çin ekonomisinin 2019 yılında yüzde 6,1 oranında büyümesi beklenmektedir.

Destekleyici politikalar ve ekonomik durgunluk yaşayan bazı ülkelerde beklenen canlanmayla birlikte küresel ekonomik büyümenin 2020 yılında 2019’a göre bir miktar daha yükselerek yüzde 3,4 olması beklenmektedir. Bu beklenti, temelde yükselen piyasalar ve gelişmekte olan ülkelerde aynı dönemde yüzde 3,9’dan yüzde 4,6’ya çıkması öngörülen büyüme oranı kaynaklıdır. Gelişmiş ekonomiler genelinde, büyüme oranının 2020 yılında değişmeyerek yüzde 1,7 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir. 

Korumacı politikalardaki artış küresel büyüme oranlarını baskılayan en önemli etkenlerden biridir. Özellikle ABD-Çin arasında artan ticaret tansiyonunun olumsuz etkileri küresel ticaret hacmindeki artışı sınırlandırmaktadır. 2018 yılında yüzde 3,6 oranında artan küresel ticaret hacminin 2019 yılında yüzde 1,1, 2020 yılında ise yüzde 3,2 oranında artması beklenmektedir.

ABD merkez bankası (Fed), Temmuz 2019 toplantısında 2008 yılı sonrasında ilk kez faiz indirimine gitmiştir. Eylül ve Ekim aylarında da faiz indirimlerine giden Fed genişletici para politikası adımlarına devam etmiştir. Finansal kırılganlıkların yükseldiği mevcut küresel ortamda gelişmiş ekonomilerin merkez bankaları mevcut gelişmelerle uyumlu para politikaları uygulamaktadır. Bu para politikası duruşunun önümüzdeki dönemde de devam edeceği beklenmektedir. Fed’in politika faiz indirimlerini sürdürmesi; Avro Bölgesi ve Japonya’da ise politika faizlerinin sıfır veya sıfırın altında kalmaya devam etmesi öngörülmektedir.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göre küresel işsizlik oranı 2009 küresel finansal krizinden bu yana en düşük seviyesine gerileyerek 2018 yılında yüzde 5 olarak gerçekleşmiştir. 2018 yılında yüzde 3,9 olan ABD işsizlik oranının 2019 yılında yüzde 3,7’ye, 2020 yılında ise yüzde 3,5’e gerilemesi beklenmektedir. Avro Bölgesinde ise 2018 yılında yüzde 8,2 olan işsizlik oranının 2019 yılında yüzde 7,7’ye, 2020 yılında ise yüzde 7,5’e gerileyeceği tahmin edilmektedir. Genç işsizlik oranının görece yüksek olması ile beceri uyumsuzluk ve eksiklikleri küresel istihdam piyasasının yapısal sorunları olmaya devam etmektedir.

Küresel büyümenin zayıflamasıyla birlikte çekirdek enflasyon oranları; gelişmiş ekonomilerde hedefin, gelişmekte olan birçok ekonomide ise tarihsel ortalamaların altına düşmüştür. Küresel talepteki daralma ve dolayısıyla düşük seyreden petrol fiyatları ile ılımlı seyreden küresel büyüme ve emtia fiyatlarına bağlı olarak küresel enflasyon oranının yatay seyir izlemesi beklenmektedir. 2018 yılında gelişmiş ekonomilerde yüzde 2 olarak gerçekleşen yıllık ortalama enflasyonun 2019 yılında yüzde 1,5 olması öngörülmektedir. 2018 yılında yüzde 4,8 olan yükselen ve gelişmekte olan ekonomilerin enflasyon oranının ise 2019 yılında yüzde 4,7 olarak gerçekleşmesi beklenmektedir.

2019 yılı ilk çeyreğinde ABD’nin İran ve Venezuela’ya uyguladığı yaptırımların yanında Libya’da artan çatışmalardan kaynaklanan arz aksaklıklarının etkisi ve OPEC ile Rusya başta olmak üzere OPEC dışı bazı ülkelerin (OPEC+) üretim kısıntısı kararını yürürlüğe koymasıyla Brent petrolün varil fiyatı 70 ABD doları seviyesini aşmıştır. Mayıs ayı ile birlikte ABD ile Çin arasındaki ticaret savaşı geriliminin yeniden tırmanması talep yönlü endişeleri tetikleyerek petrol fiyatlarını aşağı yönlü baskılamıştır. ABD kaya petrolü üretim artışının hız kesmesi, Temmuz ayında gerçekleşen OPEC+ toplantısında petrol üretimi kısma kararının 9 ay daha uzattıldığının açıklanması ve Eylül ayı ortasında Suudi Arabistan’ın petrol tesislerine yapılan saldırı petrol fiyatlarındaki düşüşü sınırlandıran faktörler olmuştur. Önümüzdeki dönemde, küresel büyümede gözlenen yavaşlamanın devam etmesi, azalan talep ve küresel ticarette artan belirsizlik petrol fiyatları üzerinde aşağı yönlü riskler oluştururken üretimin yoğunlaştığı bölgelerde jeopolitik risklerin artması ve ABD kaya petrolü üretiminde gözlenen yavaşlamanın sürmesi petrol fiyatları üzerinde arz tarafından yukarı yönlü riskler olarak öne çıkmaktadır. Ortalama petrol fiyatlarının 2019 yılında 61,8 ABD doları, 2020 yılında ise 60 ABD dolarının altında olması beklenmektedir.

Uluslararası ekonomik işbirliğini artırmayı amaçlayan ve küresel ekonomik kararların alındığı önemli bir platform olan G20 zirvesi 28-29 Haziran 2019 tarihlerinde Japonya'nın Osaka şehrinde küresel ticaret savaşları ve politik bir takım anlaşmazlıklarda adımlar atılması anlamında olumlu bir havada gerçekleşmiştir. Toplantıda sekiz ana başlık altında küresel ekonomi, ticaret, yatırım, yenilik, istihdam, kadının güçlendirilmesi, çevre ve enerji konuları ele alınmıştır. Toplantının ardından yayımlanan bildiride, serbest ve adil bir küresel ticaret politikası ihtiyacı vurgulanmıştır. Ticaret ve yatırım için risklerin değerlendirilmesine devam edileceğine ve bu risklerin giderilmesi için gerekli adımların atılacağına işaret edilmiştir.

Küresel görünümde aşağı yönlü riskler artmıştır. Ticaret engelleri ve Brexit'e bağlı riskler dâhil olmak üzere artan jeopolitik gerilimler tedarik zincirlerinin daha da bozulmasına, güven kaybına, yatırım iştahı ve büyümenin baskılanmasına neden olabilecek unsurlardır. Söz konusu gerilimlerin ve diğer iç politika belirsizliklerinin, gelişmekte olan piyasa ekonomilerinde ve Avro Bölgesinde öngörülen büyüme artışını olumsuz etkilemesi beklenmektedir. Gelişmiş ekonomilerdeki düşük enflasyonun süreklilik kazanması ve gelecekte para politikası alanını daha da kısıtlayarak etkinliğini sınırlandırması söz konusudur. Ayrıca çözümüne yönelik adımlar atılmadığı takdirde, küresel ekonominin geleceğini yakından ilgilendiren iklim değişikliğinden kaynaklanan sorunların gelecekte daha büyük problemlere dönüşmesi önemli riskler arasında yer almaktadır.

Belirginleşen söz konusu risklere karşın, küresel düzeyde büyüme ve ticarette ılımlı bir toparlanmanın yaşanacağı beklentisinin yanı sıra gelişmiş ülkelerde para ve maliye politikalarının destekleyici nitelikte olmasının gelişmekte olan ülkelerde finansman ve dış talep kısıtlarını azaltarak ekonomik büyüme üzerinde olumlu etkileri olacaktır.

Bu bağlamda büyüme ve ticarete dayalı dış talepteki ılımlı toparlanma beklentisinin yanı sıra genişleyici para politikalarının sermaye akımlarının yönünü yeniden gelişmekte olan ülkelere çevirmesi ihtimali Türkiye ekonomisi için fırsat niteliğindedir. Bununla birlikte, küresel finans piyasalarında meydana gelebilecek oynaklıklar ve petrol fiyatlarında olası yukarı yönlü hareketler, Türkiye ekonomisinde cari işlemler dengesi ve enflasyon üzerinde risk oluşturabilecektir.

2. TÜRKİYE EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER VE HEDEFLER

Ağustos 2018’de başlayan spekülatif kur saldırıları, alınan tedbirlerle etkisiz hale getirilmiş ve Türkiye 2018 yılında yüzde 2,8 oranında büyüme kaydetmiştir. Yılın ilk yarısında yurtiçi talep kaynaklı hızlı bir büyüme gerçekleşirken, döviz kurunun dalgalı ve artan bir seyir izlemesi ile enflasyon ve faiz oranlarında gözlenen hızlı artış neticesinde ekonomik faaliyetlerde özellikle yılın ikinci yarısından itibaren belirgin bir yavaşlama yaşanmıştır. Bununla birlikte küresel piyasalardaki belirsizlikler ve finansal koşullardaki sıkılaşmaya rağmen, döviz kurunda istikrarı sağlamaya ve enflasyonu kontrol altına almaya yönelik uygulanan aktif ve koordineli para ve maliye politikalarının katkısıyla ekonomide güçlü bir yeniden dengelenme sürecine girilmiştir.

Türkiye ekonomisi 2018 yılının ilk yarısında yurt içi talep ağırlıklı olmak üzere yüzde 6,5 büyümüştür. Yılın üçüncü çeyreğinde ivme kaybetmeye başlayarak yüzde 2,3 büyüyen Türkiye ekonomisi, yılın son çeyreğinde daralma sürecine girerek yıllık bazda yüzde 2,8 küçülmüştür. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye yaptığı önemli pozitif katkıya rağmen, kur şoklarının etkisiyle yılın son çeyreğinde özel tüketim ve yatırımlarda meydana gelen düşüşler sonucunda yılın ikinci yarısında ekonomi yüzde 0,3 daralmıştır. 

2018 yılının tamamında kamu tüketim harcamaları ağırlıklı olmak üzere toplam tüketim harcamaları yüzde 1,2 artmıştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırımları yüzde 0,6 azalırken net mal ve hizmet ihracatı büyümeye 3,6 puan ile 2001 yılından itibaren gözlenen en yüksek oranda katkıyı vermiştir. Net mal ve hizmet ihracatının büyümeye yaptığı katkının 1,7 puanı mal ve hizmet ihracat artışından, 1,9 puanı mal ve hizmet ithalat düşüşünden kaynaklanmıştır.

2018 yılında başlayan yeniden dengelenme sürecinde ekonomik faaliyetlerin yavaşlaması sonucunda sanayi sektörü yüzde 1,3, hizmetler sektörü yüzde 3,9, tarım sektörü ise yüzde 1,9 büyümüştür. Böylece ekonomik büyüme ivme kaybetmiş olsa da 2018 yılında tüm ana sektörler büyüme kaydetmeye devam etmiştir. Bu dönemde büyümenin temel sürükleyicisi büyük oranda sermaye stoku ve istihdam artışı olmuştur. Yüzde 2,8 oranındaki büyümeye tarım sektörü 0,1, sanayi sektörü 0,3, hizmetler sektörü ise 2,4 puan katkı vermiştir.

2018 yılında ekonomik büyümede yaşanan ivme kaybı 2019 yılının ilk yarısında görece etkisini kaybetse de ekonomi yüzde 1,9 daralmıştır. Bu dönemde sanayi sektörü yüzde 3,3, hizmetler sektörü ise yüzde 1,1 daralarak büyümeye 0,7’şer puan negatif etkide bulunmuşlardır. Tarım sektörü katma değeri yılın ilk yarısında yüzde 2,6 artış kaydedip 0,1 puan pozitif katkı vererek diğer sektörlerden olumlu yönde ayrışmıştır.

2019 yılının ilk yarısındaki ekonomik büyüme harcamalar yönünden incelendiğinde mal ve hizmet ithalatındaki ve özellikle inşaat olmak üzere yatırım harcamalarındaki keskin düşüşler öne çıkmaktadır. Bu dönemde, özel tüketim harcamaları yüzde 2,9 daralırken, kamu tüketim harcamaları yüzde 4,9 artmıştır. Böylece yılın ilk yarısında toplam tüketim harcamaları yüzde 1,4 gerilemiştir. Ekonomideki yüzde 1,9 daralmanın 1 puanı toplam tüketim harcamalarından kaynaklanmıştır. Bu daralma ağırlıklı olarak dayanıklı ve yarı dayanıklı tüketim mallarına yapılan harcamalardan meydana gelmiştir. Toplam sabit sermaye yatırımları yılın ilk yarısında yüzde 18 gerilerken büyümeye negatif 5,5 puan etki etmiştir. Bu etkinin 4,1 puanı inşaat sektöründeki küçülmeden kaynaklanmıştır. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı ise 5,5 puanı mal ve hizmet ithalatındaki azalma kaynaklı olmak üzere 7,5 puan olmuştur.

2019 yılının ikinci yarısında ekonomideki toparlanmanın ivme kazanması beklenmektedir. Yılın üçüncü çeyreğine ilişkin öncü göstergeler iktisadi faaliyette göreli bir toparlanmanın gerçekleştiğini göstermektedir. Merkez Bankasının (TCMB) başlamış olduğu faiz indirimleri, gerileyen enflasyon oranları, döviz kurlarındaki dalgalanmaların nispeten azalmış olması, kamu bankaları öncülüğünde kredi hacmini artırmaya yönelik politikalar ve 2018 yılının ikinci yarısından gelen olumlu baz etkisi gibi teknik nedenlerin toparlanmadaki belirleyici unsurlar olacağı düşünülmektedir.

Bu dönemde finansal koşullardaki iyileşmeyle birlikte özel tüketim harcamalarının büyümeye pozitif katkı vermesi, net mal ve hizmet ihracatının AB’deki durgunluk ve artan yurt içi taleple beraber büyümeye katkısının azalarak da olsa devam etmesi, risk primindeki düşüş ve belirsizliklerdeki azalma sayesinde toparlanma sürecinin hız kazanması beklenmektedir. Böylece yılın son çeyreğinde güçlü bir büyüme oranı kaydedileceği öngörüsüyle 2019 yıl genelinde GSYH büyümesinin yüzde 0,5 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

TÜİK Hanehalkı İşgücü Anketine göre 2018 yılında bir önceki yıla göre, toplam istihdam 549 bin kişi, tarım dışı istihdam ise 716 bin kişi artmıştır. Ancak işgücüne katılma oranının bir önceki yıla göre 0,4 puan yükselmesinin ve ekonomideki dengelenme sürecinin de etkisiyle, 2018 yılında işsizlik oranı yıllık bazda 0,1 puan artarak yüzde 11’e yükselmiştir. Aynı yılda tarım dışı işsizlik oranı yüzde 12,9, genç nüfusta işsizlik oranı ise yüzde 20,3 olarak gerçekleşmiştir.

Temmuz 2019 döneminde geçen yılın aynı dönemine göre istihdam edilenlerin sayısı 748 bin kişi azalarak 28,5 milyon kişi, istihdam oranı ise 1,8 puanlık düşüşle yüzde 46,4 olmuştur. Bu dönemde işsizlik oranı 3,1 puanlık artış ile yüzde 13,9 seviyesinde gerçekleşmiştir. 2019 yılında işsizlik oranı ortalamasının yüzde 12,9 olması beklenmektedir.

Ekonomik aktivitenin yavaşlaması ve yurt içi talebin düşmesine bağlı olarak ithalatta yaşanan düşüş ile ihracattaki artış sonucunda Genel Ticaret Sistemi (GTS) tanımlı dış ticaret açığı 2018 yılında 54,3 milyar ABD dolarına gerilemiştir. Dış ticaret açığının azalmasına bağlı olarak 27 milyar ABD dolarına inen cari işlemler açığının GSYH’ya oranı ise yüzde 3,4 seviyesinde gerçekleşmiştir.

Ana ihracat pazarlarımızdaki ekonomik aktivitenin zayıflamasına rağmen, 2019 yılının Ocak-Ağustos döneminde GTS tanımlı ihracat, üretim ve ihracata yönelik desteklerin devam etmesinin de etkisiyle yüzde 2,9 artarak 117,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Büyük ölçüde yurt içi talep daralmasına bağlı olarak yüzde 16,9 azalan ithalat ise 137 milyar ABD dolarına gerilemiştir. Bu dönemde sektöre yönelik desteklerin olumlu etkisi ve fiyat avantajı sayesinde net seyahat gelirleri yüzde 23,2 artış kaydetmiştir.

Yılın kalan aylarında ihracat artışının Ocak-Ağustos dönemine benzer bir eğilimle devam etmesi ve ithalatta yaşanan daralmanın yavaşlamasıyla 2019 yılı GTS tanımlı dış ticaret açığının 26,4 milyar ABD doları seviyesine gerileyeceği tahmin edilmektedir. Dış ticaret açığındaki öngörüler ile seyahat gelirlerindeki artışın devamı neticesinde yıl sonunda cari işlemler dengesinin fazla vermesi ve GSYH’ya oranının yüzde 0,1 olması beklenmektedir.

Yurt içi tasarrufların GSYH’ya oranı, 2018 yılında bir önceki yıla göre, özel tasarruflarda kaydedilen artışın etkisiyle 1,6 puan artarak yüzde 27 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde özel kesim tasarruf oranı 2,2 puan artarak yüzde 25,3’e ulaşmış, kamu tasarruflarının GSYH’ya oranı ise 0,6 puan azalarak yüzde 1,7 olmuştur.

2019 yılında bir önceki yıla göre, kamu tasarrufunun 2,1 puan azalması, özel tasarrufların ise 2 puan artması beklenmektedir. Bunun sonucunda 2019 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının, bir önceki yıla göre değişim göstermeyerek yüzde 27 olacağı tahmin edilmektedir.

2018 yılında temelde Türk Lirasındaki (TL) değer kaybı ve ithalat fiyatlarındaki artışın yarattığı maliyet baskıları ile fiyatlama davranışlarındaki bozulma nedeniyle TÜFE yıllık artış hızı ivme kazanmış ve yıl sonunda yüzde 20,3 seviyesinde gerçekleşmiştir. Mal fiyatlarında genele yayılan güçlü bir ivmelenme gözlenirken, hizmet fiyatlarındaki ivme görece sınırlı kalmıştır. Öte yandan para ve maliye politikalarındaki sıkı duruş ve Enflasyonla Topyekûn Mücadele Programı uygulamaları TÜFE yıllık artış hızını sınırlayıcı etkide bulunmuştur.

2019 yılında ise TL’nin görece istikrar kazanması, yıl genelinde gıda fiyatlarının olumlu seyretmesi, para politikasındaki ihtiyatlı duruş gibi etkenler neticesinde TÜFE yıllık artış hızı azalma eğilimi sergilemiş ve olumlu baz etkisiyle birlikte 2019 yılı Eylül ayında tek haneli seviyelere gerileyerek yüzde 9,3 oranında gerçekleşmiştir.

Yılın geri kalanında, TÜFE yıllık artış hızının olumsuz baz etkisi nedeniyle sınırlı şekilde artarak yıl sonunda yüzde 12 oranında gerçekleşmesi beklenmektedir. Para ve maliye politikalarındaki koordinasyonun sürdürülmesi, finansal piyasalarda istikrarın güçlendirilmesi ve beklentilerdeki olumlu seyirle birlikte TÜFE’nin 2020 yılında kalıcı şekilde tek haneli seviyelere ineceği tahmin edilmektedir.

2.1. BÜYÜME VE İSTİHDAM

2.1.1. GSYH ve Sektörel Büyüme Hızları

a) Mevcut Durum

2018 yılında yaşanan kur şoklarına bağlı olarak ekonomik faaliyette yılın ikinci yarısındaki ivme kaybının etkisiyle GSYH büyümesi yüzde 2,8 oranında gerçekleşmiştir. Bu dönemde katma değer, sanayi sektöründe yüzde 1,3 ve hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 3,9 artmıştır. İmalat sanayiinin katma değeri yüzde 1,1 artarken, hizmetler sektöründe kaydedilen artışta; ticaret, ulaştırma ve konaklama faaliyetleri ile kamu yönetimi, eğitim, sağlık ve sosyal hizmetler faaliyetlerinin katma değerlerindeki yüksek oranlı artışlar etkili olmuştur. Tarım sektörü ise yüzde 1,9 büyümüştür.

TABLO I: 2- Katma Değer Artış Hızları ve Sektörlerin GSYH İçindeki Payları

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB), TÜİK

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) SBB hesaplaması olup inşaat sektörü dâhildir. (4) Vergi-sübvansiyon hariçtir.

2019 yılının ilk yarısında GSYH’da yüzde 1,9 daralma kaydedilmiştir. Bu dönemde katma değer tarım sektöründe yüzde 2,6 artarken, sanayi ve hizmetler (inşaat dâhil) sektörlerinde sırasıyla yüzde 3,3 ve yüzde 1,1 azalmıştır.

 2019 yılının ikinci yarısına ilişkin reel sektörde bazı öncü göstergeler ekonomik aktivitede toparlanma eğilimine girildiğine işaret etmektedir. Yılın ilk yarısında sanayi üretimi yüzde 4,4 azalırken, Temmuz ve Ağustos aylarında sanayi üretim endeksi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 0,9 azalmıştır. Kapasite kullanım oranları ve Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) yılın ilk yarısına göre daha güçlü bir görünüm sergilemektedir. Gelen turist sayısı ile turizm gelirlerindeki artış da sektördeki süregelen canlılığın devam etmekte olduğunu göstermektedir. Bu nedenle, yılın üçüncü çeyreğinde GSYH artışının yılın ilk yarısına kıyasla daha yüksek seviyede gerçekleşmesi beklenmektedir. Ekonomideki toparlanma sürecinin dördüncü çeyrekte hızlanacağı öngörüsü ile GSYH artışının 2019 yılının tamamında yüzde 0,5 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Üretim sektörleri itibarıyla katma değer artış hızlarının tarım sektöründe yüzde 2,2, sanayi sektöründe yüzde -0,1 ve hizmetler sektöründe (inşaat dâhil) yüzde 0,9 olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2020 yılında, Yeni Ekonomi Programı (YEP) kapsamında açıklanan makroekonomik dengeleri gözeten, yenilikçi, üretim ve verimlilik odaklı kapsayıcı bir büyüme anlayışıyla hazırlanan 2020-2022 Orta Vadeli Programda (OVP) öngörülen politika ve tedbirlerin hızlı ve etkin bir şekilde hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Bu dönemde ertelenmiş tüketim ve yatırımların yeniden devreye girmesi, finansal koşullardaki iyileşmenin sürmesi, finansal oynaklık ve belirsizliklerin azalması, enflasyondaki kazanımların devamı ile tüketici ve yatırımcı güvenindeki iyileşmenin büyümede güçlü bir toparlanmaya neden olacağı tahmin edilmektedir.

2020 yılında sektörel açıdan da genele yayılan bir toparlanma öngörülmektedir. Bu dönemde turizm gelirlerindeki artış eğiliminin süreceği, ihracatın gücünü koruyacağı, son dönemde uygulanan verimlilik odaklı politikalarla sanayi sektörü katma değerindeki artışın yeniden ivme kazanacağı, tarım sektörü katma değerinin ise uygulamaya konulacak tedbirlerle uzun dönem ortalamalarından daha iyi performans göstereceği tahmin edilmektedir. Böylece sanayi sektörü katma değerinin yüzde 6, hizmetler sektörü katma değerinin yüzde 5, tarım sektörü katma değerinin ise yüzde 4 artacağı öngörülmektedir. Sonuç olarak 2020 yılında GSYH’nın yüzde 5 oranında büyüyeceği tahmin edilmektedir. Büyümeye ağırlıklı olarak sermaye stoku ve istihdamın katkı vermesi, toplam faktör verimliliğinin katkısının ise pozitif seyretmesi beklenmektedir.

GRAFİK I: 1- Sektörel Büyüme Hızları

                                                                                                (Zincirlenmiş Hacim, Yüzde Değişme)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK (1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

TABLO I: 3- Temel Ekonomik Büyüklükler

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK.

(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program (3) Zincirleme hacim yüzde değişim, kamu ve özel sektörler Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (4) Büyümeye katkı olarak verilmektedir. (5) OECD verileridir,

2017-2018 dönemi Ekim ayında revize edilmiştir. (6) TÜİK, Nüfus Projeksiyonları 2018-2080 (7) 2019-2020 verileri Program tahminleridir.
Not: Kamu ve özel sektör tüketim ve sabit sermaye yatırım verileri Strateji ve Bütçe Başkanlığı hesaplamalarıdır.

TABLO I: 4- Fert Başına GSYH

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı, TÜİK, OECD

(1) 1998-2018 TÜİK, 2019-2020 Strateji ve Bütçe Başkanlığı verileridir. (2) OECD tarafından GSYH için hesaplanan satın alma gücü paritesidir. Tabloda OECD tarafından 9 haneli olarak verilen katsayı

2 haneli olarak gösterilmiştir. Söz konusu katsayılar OECD tarafından geriye dönük olarak her yıl revize edilmektedir. 2019-2020 Strateji ve Bütçe Başkanlığı rakamlarıdır. (3) SAGP hesaplamasında

OECD’nin 9 haneli katsayı kullanılması nedeniyle tabloda verilen SAGP katsayısı kullanılarak SAGP’ye göre fert başına milli gelire net olarak ulaşılamaz. (4) Gerçekleşme Tahmini (5) Program

2.1.2. İstihdam

a) Mevcut Durum

2018 yılında istihdam, 2017 yılına göre 549 bin kişi artarak 28 milyon 738 bin kişi olurken, işgücüne katılma oranı 0,4 puan artarak yüzde 53,2’ye yükselmiştir. Bu çerçevede işsizlik oranı 0,1 puan artarak yüzde 11 olarak gerçekleşmiştir.

TABLO I: 5- Yıllar İtibarıyla Yurt İçi İşgücü Piyasasında Gelişmeler

                                                                          (15+ Yaş, Bin Kişi)

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) İnşaat sektörü dâhildir.

2018 yılında bir önceki yıla göre tarım sektörü istihdamında yüzde 3,1 azalma kaydedilirken sanayi ve hizmetler sektörlerinde istihdam sırasıyla yüzde 5,4 ve yüzde 2,4 artmıştır. 2018 yılında toplam istihdam içerisinde tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinin payları sırasıyla yüzde 18,4, yüzde 19,7 ve yüzde 61,9 olmuştur.

TABLO I: 6- İstihdam Edilenlerin İşteki Çalışma Durumuna Göre Dağılımı

      (Yüzde)

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

2018 yılında bir önceki yıla göre toplam istihdam içerisinde ücretli ve yevmiyeli olarak çalışanların payı artarken işverenler ile ücretsiz aile işçilerinin paylarının azaldığı gözlenmektedir.

TABLO I: 7- Yurt İçi İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler

(15+ Yaş, Bin Kişi)

Kaynak: TÜİK, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları

(1) Temmuz dönemi itibarıyladır.

Temmuz 2019 döneminde (Haziran-Temmuz-Ağustos) 2018 yılının aynı dönemine göre istihdam 748 bin kişi azalmıştır. İşsizlik oranı bir önceki yılın aynı dönemine göre 3,1 puan artarak yüzde 13,9 olarak gerçekleşmiştir.

Tarım dışı işsizlik oranı bir önceki yılın aynı dönemine göre 3,6 puan artarak yüzde 16,5 seviyesinde gerçekleşirken, genç nüfusta işsizlik oranı 7,2 puan artışla yüzde 27,1’e yükselmiştir. Söz konusu dönemde istihdam, 2018 yılının aynı dönemine göre; tarımda 130 bin kişi, tarım dışı sektörlerde ise 618 bin kişi azalmıştır. Aynı dönemde, sanayi sektörü istihdamı 103 bin kişi, hizmetler sektörü (inşaat dâhil) istihdamı ise 515 bin kişi azalmıştır.

Temmuz 2019 döneminde mevsim etkilerinden arındırılmış istihdam bir önceki döneme göre 2 bin kişi artarak yaklaşık 28 milyon olurken istihdam oranı 0,1 puan azalarak yüzde 45,5 olmuştur. Mevsim etkilerinden arındırılmış işsizlik oranı yüzde 14,3, işgücüne katılma oranı ise yüzde 53,1 olarak gerçekleşmiştir.

TABLO I: 8- Temel İşgücü Piyasası Göstergeleri

 (15+ Yaş, Bin Kişi)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

2019 yılında, istihdamın bir önceki yıla göre 463 bin kişi azalacağı, işgücüne katılma oranının ise yüzde 52,8 olacağı tahmin edilmektedir. Bu çerçevede işsizlik oranının yüzde 12,9 olarak gerçekleşeceği öngörülmektedir.

b) Hedefler

2020 yılında, ekonomideki toparlanma süreci ve bu sürecin ima ettiği yüksek büyüme oranları çerçevesinde istihdam artışının ivme kazanmasıyla istihdamın bir önceki yıla göre 1,052 milyon artacağı, işsizlik oranının ise yüzde 11,8’e gerileyeceği öngörülmektedir. İşgücüne katılma oranının yükselişini sürdürerek 0,6 puan artışla yüzde 53,4’e ulaşması beklenmektedir.

2.1.3. Ekonominin Genel Dengesi

a) Mevcut Durum

2018 yılında ekonomide net mal ve hizmet ihracat artışının yanı sıra toplam talebin önemli bir unsuru olan tüketimin olumlu katkısıyla GSYH artış hızı yüzde 2,8 olmuştur. Bu dönemde, net mal ve hizmet ihracatının büyümeye katkısı 3,6 puan olarak gerçekleşirken toplam tüketimin ve sabit sermaye yatırımlarının büyümeye katkıları sırasıyla 0,9 puan ve  -0,2 puan olarak gerçekleşmiştir. 2018 yılında özel kesim tüketim harcamalarında kaydedilen reel artış, özel harcanabilir gelir artışının altında kalırken kamu kesimi tüketim harcamalarındaki reel artış kamu kesimi harcanabilir gelir artışının üzerinde gerçekleşmiştir.

Zincirlenmiş hacim değerlerine göre, 2018 yılında özel tüketim harcamaları yüzde 0,6, kamu tüketim harcamaları ise yüzde 5,4 oranında artmıştır. Böylece GSYH içerisinde özel tüketimin payı bir önceki yıla göre 2,3 puan azalarak yüzde 60,8, kamu kesimi tüketim harcamalarının payı da 0,3 puan artarak yüzde 10,7 olmuştur.

2018 yılında, toplam sabit sermaye yatırımlarındaki reel azalış hızı yüzde 0,6 olmuştur. Bu dönemde, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı bir önceki yıla göre 0,2 puan artarak yüzde 4,5 olurken özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının payı bir önceki yıla göre 0,4 puan azalarak yüzde 25,4’e gerilemiştir. Kamu ve özel sabit sermaye yatırımlarının GSYH içerisindeki payı son beş yıl ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir. 2018 yılında reel mal ve hizmet ihracatı yüzde 7,8 artarken, reel mal ve hizmet ithalatı ise yüzde 7,8 azalmıştır.

2018 yılında toplam tüketimin GSYH’ya oranı 2 puan azalarak yüzde 71,5 olurken, toplam yurt içi tasarrufların GSYH’ya oranı 2017 yılına göre 1,6 puan artarak yüzde 27’ye yükselmiştir. Bu gelişmede cari fiyatlarla özel tasarruflarda kaydedilen artış önemli rol oynamıştır. 2018 yılında kamu tasarruflarının GSYH’ya oranı yüzde 1,7 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde özel tüketim artışının özel harcanabilir gelir artışının gerisinde kalmasının neticesinde özel kesim tasarruf oranı bir önceki yıla göre 2,2 puan artarak yüzde 25,3’e ulaşmıştır.

2019 yılının ilk yarısında yüzde 1,9 gerçekleşen daralmaya en önemli negatif katkı sabit sermaye yatırım harcamalarından gelmiştir. Yılın ilk yarısında, toplam tüketim harcamaları da bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 1,4 azalarak daralmaya 1 puanlık katkı yapmıştır. Bu dönemde toplam sabit sermaye yatırım harcamaları yüzde 18 azalmış ve bunun ekonomik daralmaya katkısı 5,5 puan olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda toplam nihai yurt içi talep yüzde 6,3 reel azalış kaydetmiş ve yüzde 1,9 daralmaya 6,5 puan negatif katkı yapmıştır.

2019 yılının ilk yarısında ihracat ve turizm gelirlerindeki artış kaynaklı mal ve hizmet ihracatı reel olarak yüzde 8,6 artış gösterirken mal ve hizmet ithalatı yüzde 23 azalmıştır. Sonuç olarak net mal ve hizmet ihracatının pozitif katkısı 7,5 puan olmuştur.

2019 yılında zincirlenmiş hacim endeksine göre özel tüketim harcamalarının yüzde 0,3, kamu tüketim harcamalarının yüzde 4,3 ve böylece toplam tüketim harcamalarının yılın tamamında yüzde 0,9 artması öngörülmektedir.

Aynı dönemde, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 28,7, özel kesim sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 7 ve böylece toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 10 azalması beklenmektedir. Büyümeye, özel kesim nihai talebinin -1,5 puan, kamu kesimi nihai talebinin ise -0,7 puan katkı yapması beklenmektedir. Dış ticarette oluşacak dengelenme ve turizm gelirlerindeki artışın etkisiyle 2019 yılının tamamında net mal ve hizmet ihracatının büyümeye 2,8 puan katkı yapması öngörülmektedir. Bu beklentiler doğrultusunda, GSYH’nın 2019 yılında reel olarak yüzde 0,5 artış göstereceği tahmin edilmektedir.

GRAFİK I: 2- GSYH Büyümesine Katkılar

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı hesaplamaları

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Program

Özel harcanabilir gelirin GSYH’ya oranının 2019 yılında bir önceki yıla göre 1,6 puan artarak yüzde 87,8’e yükselmesi, kamu harcanabilir gelirinin GSYH’ya oranının ise 1,8 puan azalarak yüzde 10,6 oranında gerçekleşmesi öngörülmektedir. 2019 yılında toplam yurt içi tasarruf oranının ise, bir önceki yıla göre değişmeyerek yüzde 27 olacağı tahmin edilmektedir. Bu gelişmede, 2018 yılına göre GSYH’ya oran olarak özel tasarrufların 2,1 puan artmasının belirleyici olması beklenmektedir.

b) Hedefler

2020 yılında yüzde 5 olması hedeflenen GSYH büyümesinin ertelenmiş tüketim ve yatırımların devreye girmesiyle özellikle yurt içi talep kaynaklı olması öngörülmektedir.

2020 yılında bir önceki yıla göre özel kesim tüketim harcamalarında yüzde 4,9, kamu kesimi tüketim harcamalarında ise yüzde 3 artış olacağı öngörülmektedir. Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının yüzde 12,1 artacağı, kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının ise yüzde 14 azalacağı tahmin edilmektedir. Böylece, toplam sabit sermaye yatırım harcamalarının yüzde 9,3 artması öngörülmektedir.

2020 yılı GSYH büyümesine; özel tüketim harcamalarının 3,1 puan, özel kesim sabit sermaye yatırım harcamalarının ise 2,8 puan katkı yapması beklenmektedir. Bu dönemde, kamu tüketim harcamalarının büyümeye 0,3 puan katkı yapması beklenirken, kamu kesimi sabit sermaye yatırım harcamalarının büyümeye katkısının -0,4 puan olması beklenmektedir. GSYH büyümesine net mal ve hizmet ihracatının katkısının ise artan iç talebin yaratacağı ithalat artışı kaynaklı olarak -0,6 puan olacağı tahmin edilmektedir.

Kamu harcanabilir gelirinin GSYH’ya oranının 2020 yılında yüzde 9,7 oranında gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. GSYH’ya oranla 2020 yılında kamu tasarruflarının yüzde -1, kamu yatırımlarının ise yüzde 2,7 olması beklenmektedir. Buna göre kamu tasarruf-yatırım farkının GSYH’ya oranının negatif yüzde 3,7 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

Özel tasarrufların GSYH’ya oranının 2020 yılında bir önceki yıla göre 0,6 puan artarak yüzde 28, özel yatırım harcamalarının yüzde 25,3 olması beklenmektedir. Bunun sonucunda özel kesim tasarruf-yatırım farkının GSYH’ya oranının yüzde 2,6 gerçekleşeceği öngörülmektedir. 2020 yılında toplam tasarrufların GSYH’ya oranının bu gelişmeler neticesinde yüzde 27 toplam tasarruf-yatırım açığının GSYH’ya oranının ise negatif yüzde 1,1 olması beklenmektedir.

TABLO I: 9- Ekonominin Genel Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı
Not: Toplam tasarruf-yatırım farkı ile cari açık arasındaki fark, milli gelir hesaplamalarında ihracat ve ithalat ağırlıklı döviz kuru kullanılmasından kaynaklanmaktadır.
(1) Gerçekleşme Tahmini (2) Program

  TABLO I: 10-  Ekonominin Genel Dengesi

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yüzde değişimleri GSYH büyümesine katkıları göstermektedir.

(2) Gerçekleşme Tahmini
(3) Program

2.2. YATIRIMLAR

2.2.1. Yatırımların Sektörel Dağılımı

a) Mevcut Durum

Kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının alınan harcama kısıcı tedbirler neticesinde 2019 yılında reel olarak yüzde 28,7 azalması beklenmektedir. Bu dönemde kamu kesimi sabit sermaye yatırımlarının yüzde 53,8’inin merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idareler, yüzde 29,4’ünün yerel yönetimler, yüzde 16,2’sinin işletmeci KİT’ler, yüzde 0,1’inin özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar, yüzde 0,6’sının döner sermayeli kuruluşlar ve sosyal güvenlik kuruluşları tarafından gerçekleştirileceği tahmin edilmektedir.

Bu dönemde cari fiyatlarla özel kesim sabit sermaye yatırımları içinde tarım, madencilik, imalat, turizm ile sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması, ulaştırma, konut ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması beklenmektedir. Söz konusu dönemde, cari fiyatlarla kamu kesimi sabit sermaye yatırımları içinde madencilik, imalat, enerji, konut, eğitim ile sağlık alt sektörlerinin göreli ağırlıklarının artması, tarım, ulaştırma, turizm ve diğer hizmetler alt sektörlerinin ağırlıklarının ise azalması öngörülmektedir.

TABLO I: 11- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)

(Cari Fiyatlarla, Yüzde Dağılım)

 Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

 (1) Merkezi yönetim bütçesinde yatırım işçiliği dâhildir.

 (2) Gerçekleşme Tahmini

 (3) Program

TABLO I: 12- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2018)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Yatırım İşçiliği Hariç

TABLO I: 13- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2019) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Gerçekleşme Tahmini

(2) Yatırım İşçiliği Hariç

TABLO I: 14- Kamu Sabit Sermaye Yatırımları (2020) (1)

(Cari Fiyatlarla, Milyon TL)

Kaynak: Strateji ve Bütçe Başkanlığı

(1) Program

(2) Yatırım İşçiliği Hariç

TABLO I: 15- Sabit Sermaye Yatırımlarının Sektörel Dağılımı (1)

   (Cari Fiyatlarla, Milyon TL)