YARGITAY 10. HUKUK DAİRESİ

10. Hukuk Dairesi         2024/1168 E.  ,  2024/6068 K.
"İçtihat Metni"MAHKEMESİ : İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 10. Hukuk Dairesi
SAYISI : 2021/1622 E., 2023/2851 K.
KARAR : Esastan Ret
İLK DERECE MAHKEMESİ : İzmir 14. İş Mahkemesi
SAYISI : 2018/59 E., 2021/169 K.

Taraflar arasındaki fiili çalışma olmaması nedeniyle iptal edilen çalışmalarının tespiti ile aksi yöndeki Kurum işleminin iptali ve menfi tespite ilişkin asıl dava ile itirazın iptali ve inkar tazminatına ilişkin birleşen davadan dolayı yapılan yargılama sonunda İlk Derece Mahkemesince asıl davanın kabulüne, birleşen davanın reddine karar verilmiştir.

Kararın (asıl davada) davalı-birleşen dava davacısı Kurum vekili tarafından istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince başvurunun esastan reddine karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalı-birleşen dava davacısı Kurum vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi ... tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA
Davacı vekili, müvekkilinin iptal edilen ve fiilen çalıştığı 810 günlük sigortalı çalışmalarının tespiti ile müvekkilinden talep edilen 82.711,53 TL yaşlılık aylıkları toplamıyla ilgili davalı Kuruma borçlu olmadığının tespitine karar verilmesini talep etmiştir.

Birleşen İzmir 9. İş Mahkemesinin 2020/161 Esas 2020/105 Karar sayılı dosyasında davacı Kurum vekili, Kurum tarafından düzenlenen denetmen raporuna istinaden Kurumda 1173247.035 sicil sayılı dosyada işlem gören ... Temizlik Hiz. Özel Güv. Sis. Ltd. Şti. ünvanlı (S) kodu bulunan sahte iş yerinde geçen çalışmalarının iptal edilmesi üzerine davalıya ödenen 182,31 TL yersiz sağlık giderinin faiziyle birlikte tahsili için borç bildirim belgesi gönderildiğini, ancak borçlu tarafından ödeme yapılmadığını, davalı aleyhine İzmir 13. İcra Müdürlüğünün 2019/6868 Esas sayılı dosyası ile başlatılan icra takibine davalının itirazı sonucu takibin durduğunu beyanla, itirazın iptali ile takibin devamına, Kurum lehine %20'den aşağı olmamak üzere icra inkar tazminatına karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP
Davalı Kurum vekili, Kurum işleminde usulsüzlük bulunmadığını beyanla, davanın reddini talep etmiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile "Mahkemece yapılan yargılama sonunda; " ...Davacı ...’ün, 1173247.35 s. sayılı ... Tem. Hiz .Öz. Güv. Sis. Gıda. San. Tic. Ltd. Şti. iş yerinden 26.09.2005 tarihinde girişinin bildirildiği, bu iş yerinden 2005 yılında 95 gün, 2006 yılında 335 gün, 2007 yılında 360 gün, 2008 yılında 330 gün, 2009 yılında 240 gün ve 2010 yılında 240 gün çalışmasının bildirildiği anlaşılmıştır.

Yapılan yargılama sonunda, toplanan deliller, dershane bordro tanığı, temizlik şirketinin başka tescilli dosyası bordro tanık anlatımları ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; davacının 1173247.35 s. sayılı ... Tem. Hiz .Öz. Güv. Sis. Gıda. San. Tic. Ltd. Şti.’de 01.01.2008-30.08.2010 tarihleri arasında bildirimi yapılan çalışmalarının fiili ve gerçek çalışma olduğu, temizlik görevlisi olarak (4/a) kapsamında fiilen çalışmış olduğu kanaatine varılmıştır.

Açıklanan nedenlerle, asıl dava yönünden davanın kabulüne, birleşen dava yönünden ise davanın reddine karar verilerek aşağıdaki şekilde hüküm kurulmuştur.
" gerekçesine dayalı olarak;
"1-Asıl dava yönünden; davanın kabülü ile
Davacının ... Tem. Hiz. Öz. Güv. Sis. Gıda San. Tic. Ltd. Şti'ye ait 1173247.35 sicil sayılı iş yerinden bildirilen 2008 yılında 330 gün, 2009 yılında 240 gün ve 2010 yılında 240 günlük çalışmalarının 5510 sayılı Kanun'un 4/1a maddesi kapsamında hizmet akdine dayalı gerçek ve fiili bir çalışma olduğunun ve davacıya ait 8870321 sigorta sicil numarasındaki hizmetlerine tekrar aktarılması gerektiğinin tespitine,

Davalı Kurumun yaşlılık aylığının kesilmesine ilişkin işleminin iptali ile davacının davalı Kuruma 82.711,53 TL borçlu olmadığının tespitine,

2-Birleşen dava yönünden;
1-Davanın reddine" karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF
A. İstinaf Yoluna Başvuranlar
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde (asıl davada) davalı-birleşen dava davacısı Kurum vekili istinaf başvurusunda bulunmuştur.

B. İstinaf Sebepleri
Davalı-birleşen dosya davacısı Kurum vekili, tanık beyanları arasında çelişki olduğunu, Kurum denetmen raporunun aksinin ispatlanamadığını, Kurum işlemlerine herhangi bir usulsüzlük bulunmadığını beyanla, asıl ve birleşen dosya yönünden İlk Derece Mahkemesi kararının bozulmasını istemiştir.

C. Gerekçe ve Sonuç
Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile " ... "Uyuşmazlığın çözümünde gözetilmesi gereken mülga 506 sayılı Kanun'un 2 nci ve 6 ncı maddeleri ve 5510 sayılı Kanun'un 4 üncü maddesinin (a) bendi sigortalılık niteliğinin kazanılması için eylemli çalışmanın varlığını zorunlu kılmakta olup SGK Denetmeni ... Akay ... tarafından düzenlenen 15.11.2017 tarih ve 2017/ELA/092 sayılı rapor içeriğinde mevcut bilgi ve belgeler ile davalı ... Tem. Hiz. Öz. Güv. Sis. Gıda San. Tic. Ltd. Şti.'ye ait iş yerinden 2008 tarihinden itibaren yapılan sigortalılık bildirimlerinin sahte olduğunun tespiti üzerine, davacının 01.01.2008- 30.08.2010 tarihleri arasındaki bildirimleri iptal edilmiş ise de sözkonusu iş yerinden bildirimlerinin 26.09.2005 tarihinde başladığı ve 30.08.2010 tarihine kadar sürdüğü, dershanede temizlik görevlisi olarak fiilen çalıştığının dershane bordro tanıkları ve şirketin başka iş yerinin bordro tanık beyanları ile doğrulandığı dikkate alındığında, davacının davalı ... Tem. Hiz. Öz. Güv. Sis. Gıda San. Tic. Ltd. Şti.'ye ait 1173247.35 sicil sayılı iş yerinden 01.01.2008 - 30.08.2010 tarihleri arasında yapılan bildirimlerinin fiili ve gerçek bir çalışmaya dayandığı anlaşılmakla, asıl davanın kabulüne, birleşen davanın reddine karar veren İlk Derece Mahkemesi kararının yerinde olduğu anlaşılmıştır.

Sonuç itibarıyla, 6100 sayılı Kanun'un 355 inci maddesinde yer alan, incelemenin, istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlı olarak yapılacağı, ancak, kamu düzenine aykırılık görüldüğü takdirde bunun kendiliğinden gözetileceği yönündeki düzenleme çerçevesinde yapılan incelemede, istinaf yoluna başvuranın dilekçesinde yer verdiği itirazların, sıralanan gerekçeler ışığında yerinde olmadığı, ayrıca, kamu düzenine ilişkin konularda da kararın esasına etkili bir aykırılık bulunmadığı anlaşıldığından, başvurunun esastan reddine" karar verilmiştir.

V. TEMYİZ
A. Temyiz Yoluna Başvuranlar
Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde (asıl davada) davalı -birleşen dava davacısı Kurum vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

B. Temyiz Sebepleri
Davalı-birleşen dava davacısı Kurum vekili, istinaf dilekçesinde öne sürdüğü gerekçelerle asıl davanın reddi ile birleşen davanın kabulüne karar verilmesini talep etmiştir.

C. Gerekçe
1. Uyuşmazlık ve Hukuki Nitelendirme
Uyuşmazlık asıl davada fiili çalışma olmaması nedeniyle ödenen yaşlılık aylıklarının iadesine ilişkin Kurum işleminin iptali, birleşen dava ise itirazın iptali ve icra inkar tazminatına ilişkindir.

2. İlgili Hukuk
1.Sahte sigortalılığa dayanan davalar hizmet tespiti içerikli olmakla, davanın yasal dayanağını oluşturan 5510 sayılı Kanun'un 86 ncı maddesinde bu tür hizmet tespiti davalarının kanıtlanması yönünden özel bir yöntem öngörülmemiştir. Kimi ayrık durumlar dışında resmi belge ve yazılı delillerin bulunması sigortalı sayılması gereken sürelerin saptanmasında güçlü delil olmaları itibariyle sonuca etkili olurlar. Ne var ki bu tür kanıtların bulunmaması halinde somut bilgilere dayanması inandırıcı olmaları koşuluyla bordro tanıkları veya iş ilişkisini bilen komşu iş yeri çalışanları gibi kişilerin bilgileri ve bunları destekleyen diğer tanıklarla dahi sonuca gitmek mümkündür. Bu tür davalar kamu düzeni ile ilgili olduğundan özel bir duyarlılıkla ve özenle yürütülmeleri zorunlu olup Mahkemece, tarafların sunduğu deliller ile yetinilmemeli, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun ilgili hükümleri esas alınarak kendiliğinden araştırma ilkesi benimsenmeli, sigortalılığın kabulü ve hüküm altına alınabilmesi için hizmet akdinin ve eylemli çalışmanın varlığı ortaya konulmalıdır.

2 .Dava, 506 sayılı Kanun'un 79/10 uncu ve 5510 sayılı Kanun’un m. 86/9 uncu maddesi uyarınca açılmış hizmet tespiti davasıdır. Maddeye göre “Yönetmelikle tespit edilen belgeleri işveren tarafından verilmeyen veya çalıştıkları Kurumca tespit edilemeyen sigortalılar, çalıştıklarını hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıl içerisinde mahkemeye başvurarak alacakları ilam ile ispatlayabilirlerse, bunların mahkeme kararında belirtilen aylık kazanç toplamları ile prim ödeme gün sayıları nazara alınır.”

Hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanların hizmetlerin tespitine ilişkin davalar, kamu düzenine ilişkindir. Bu nedenle özel bir duyarlılıkla ve özenle yürütülmesi zorunludur. Bu çerçevede hak kayıplarının ve gerçeğe aykırı sigortalılık süresi edinme durumlarının önlenmesi, temel insan haklarından olan sosyal güvenlik hakkının korunabilmesi için, bu tür davalarda tarafların gösterdiği kanıtlarla yetinilmeyerek, gerekli araştırmaların re'sen yapılması ve kanıtların toplanması gerektiği göz önünde bulundurulmalıdır.

6100 sayılı HMK m. 119/1-e gereğince davacının, iddiasının dayanağı olan bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetlerini bildirmek, m. 194 gereğince de taraflar, dayandıkları vakıaları, ispata elverişli şekilde somutlaştırma yükümlülüğü vardır. Tarafların, dayandıkları delilleri ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmeleri zorunludur.

Bir davada haklı çıkabilmek için soyut veya genel hatlarıyla bir iddiayı ortaya koymak yeterli değildir. Aynı zamanda bu iddiaların, ispata elverişli hale getirilerek zaman, mekân ve içerik olarak somutlaştırılması gerekir. En azından iddianın araştırılabilmesine yönelik somut bilgi ve açıklamaların sunulması gerekir. İddia somutlaştırıldıktan sonra hâkim ve karşı taraf, bunun üzerinden savunma ve yargılama yapabilecektir. Soyut iddialar ve vakıalar üzerinden değerlendirme yapılması mümkün değildir.

Somutlaştırma yükü, genel anlamda tarafların açıklama ödevinin bir parçası ve layihalar teatisi aşamasındaki tezahür şeklidir. Somutlaştırma yükü, basit yargılama ve kendiliğinden araştırma ilkesinin uygulandığı davalarda da geçerlidir.

HMK m. 31 gereğince, Hâkim, uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı durumlarda, maddi veya hukuki açıdan belirsiz yahut çelişkili gördüğü hususlar hakkında, taraflara açıklama yaptırabilir; soru sorabilir; delil gösterilmesini isteyebilir. Davaya konu talebin somutlaştırılmaması halinde önce hâkim, m. 31 ve 119/1-e gereğince davayı aydınlatma ödevi ve ön incelemedeki görevi gereği, somut olmayan hususların belirlenmesini davacıdan istemeli, gerekirse tarafa açıklattırma yaptırmalı, bu eksiklik giderildikten sonra yargılamaya devam etmelidir.

Hizmet tespiti davalarının amacı hizmetlerin karşılığı olan sosyal güvenlik haklarının korunmasıdır. Hizmet akdine dayalı çalışma olgusunun ispatında delil sınırlandırması yoksa da davacının Kurum sicil dosyası, iş yeri özlük dosyası temin edilip iş yerinin Kanun'un kapsamında veya kapsama alınacak nitelikte bulunup bulunmadığı eksiksiz bir şekilde belirlendikten sonra iddia edilen çalışmanın başlangıç ve bitiş tarihleri, hangi iş yerinde ne iş yapıldığı, iş yerinin kapsam, kapasite ve niteliği, prime esas kazanca tabi ücretin ne olduğu, çalışmanın sürekli, kesintili, mevsimlik olup olmadığı eksiksiz bir şekilde açıklığa kavuşturulmalıdır.

Taraf tanıklarının sözleri değerlendirilirken bunların inandırıcılığı üzerinde durulmalı, verdikleri bilgilere nasıl vakıf oldukları, işveren ve işçiyle, iş yeriyle ilişkileri, bazen uzun yılları kapsayan bilgilerin insan hafızasında yıllarca eksiksiz nasıl taşınabileceği düşünülmeli ve tanıklar buna göre dinlenilmeli, re’sen araştırma kapsamında sadece taraf tanıkları ile yetinilmeyip mümkün oldukça iş yerinin müdür, amir, şef, ustabaşı ve postabaşı gibi görevlileri ve o iş yerinde çalışan öteki kişiler ile o iş yerine komşu ve yakın işyerlerinde bu yeri bilen ve tanıyanlar dahi dinlenerek tanık beyanlarının sağlığı denetlenmeli ve çalışma olgusu böylece hiç bir kuşku ve duraksamaya yer bırakmayacak biçimde belirlenmelidir.

3. Değerlendirme
1.Eldeki asıl dava, 26.09.2005-31.07.2009 ve 01.12.2009-30.08.2010 tarihleri arasında davalı işveren ... Tem. Hiz. Öz. Güv. Sis. Gıda San. Tic Ltd. Şti.'ye ait 1173247.35 sicil sayılı iş yerinden yapılan sigortalılık bildirimleri bulunan ve 01.01.2008-31.07.2009 ve 01.12.2009-30.08.2010 tarihlerine ait bildirimleri iptal edilen davacının, sigortalılık günlerinin iptaline yönelik Kurum işleminin iptali ile 2008/1- 2010/8 döneminde aralıksız olarak çalıştığının tespiti ve 01.02.2011- 19.01.2018 tarihleri arasında alınan yaşlılık aylıklarına yönelik olarak borç tahakkukuna yönelik Kurum işleminin iptaline, birleşen dava ise itirazın iptali ile icra inkar tazminatı istemine ilişkindir.

Davalı ... Tem. Hiz .Öz. Güv. Sis. Gıda San. Tic. Ltd. Şti. isimli iş yeri hakkında düzenlenen 15.11.2017 tarih ve 2017/ELA/092 sayılı raporda, sahte sigortalılık kapsamında değerlendirme yapılarak söz konusu iş yerinden 2008 tarihinden itibaren yapılan sigortalılık bildirimlerinin sahte olduğunun tespiti üzerine, davacının 01.01.2008- 30.08.2010 tarihleri arasındaki çalışmalarının fiili olmadığı gerekçesiyle, Kurumca yapılan bildirimlerinin iptal edildiği, davacıya 01.02.2011-19.01.2018 tarihleri arasında ödenen yaşlılık aylıkları nedeniyle borç çıkartıldığı, İzmir 13. İcra Müdürlüğünün 2019/6868 sayılı dosyası üzerinden, 182,31 TL yersiz sağlık gideri, 119,84 TL işlemiş faiz olmak üzere toplam 302,15 TL üzerinden takibe girişildiği anlaşılmış olup Mahkemece hizmet tespitine ilişkin asıl davanın kabulüne, itirazın iptaline ilişkin birleşen davanın reddine karar verilmiştir.

Somut olayda, ... Tem. Hiz... Ltd. Şti. ile Menemen Anadolu Lisesi arasında aylık genel temizlik hizmetleri karşılığında 2008/2-6. aylar döneminde faturalar düzenlendiği, hakedişlerin Okul Aile Birliği tarafından ödendiği, Keserman Handa yöneticilik yapan ...'nin 13.01.2011 tarihli beyanında ... firmasının yaklaşık 8-9 yıl önce handa faaliyet gösterdiğini, daha sonra karşılarındaki Kerimhan İşhanına taşındıklarını beyan ettiği, Kerimhan İşhanı yöneticisi Şaban İnan'ın ise 21.01.2011 tarihli beyanında şirketin 2010 yılı Mart gibi bu adrese geldiklerini, çok sık yer değiştirdiklerini beyan ettiği, Mahkemece dinlenilen tanıkların ise ... şirketi ile İltek Dershanesi arasında sözleşme düzenlendiği ve davacının dershanede ... şirketinin çalışanı olarak çalıştığını ifade ettikleri anlaşılmakta olup Mahkemece verilen karar eksik araştırmaya dayalı bulunmuştur.

Mahkemece, davanın somutlaştırılması yükümlülüğü çerçevesinde davacıdan sorularak iptal konusu dönemde dershanede mi yoksa Menemen Anadolu Lisesinde mi çalıştığı hususu belirlenmeli bu dönemde çalışan müdür, öğretmen vs. tespit edilerek tanık olarak beyanlarına başvurulmalı, ... şirketi ile Menemen Anadolu Lisesi ve İltek Dershanesi arasında imzalanan sözleşmeler, dönem bordroları, şirkete yapılan ödeme belgeleri, dinlenilen ve dinlenilecek tanıkların hizmet döküm cetvelleri celbedilmeli, davacının çalıştığı başka işyerleri varsa onlar da tespit edilerek varılacak sonuç uyarınca bir karar verilmelidir.

Bu maddi ve hukuki olgular göz ardı edilerek eksik araştırma ve inceleme sonucu yanılgılı değerlendirme ile yazılı şekilde hüküm kurulması, usul ve yasaya aykırı olup bozma nedenidir.

VI. KARAR
1.Temyiz olunan, İlk Derece Mahkemesi kararına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin Bölge Adliye Mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA,

2. İlk Derece Mahkemesi kararının BOZULMASINA,

Dosyanın İlk Derece Mahkemesine, bozma kararının bir örneğinin Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine,

30.05.2024 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.