YARGITAY 10. HUKUK DAİRESİ

10. Hukuk Dairesi         2023/5598 E.  ,  2023/7289 K.
"İçtihat Metni"MAHKEMESİ : ... Bölge Adliye Mahkemesi 10. Hukuk Dairesi
SAYISI : 2019/463 E., 2022/101 K.
HÜKÜM/KARAR : Esastan ret
İLK DERECE MAHKEMESİ : ... 1. İş Mahkemesi
SAYISI : 2015/127 E., 2018/421 K.

Taraflar arasındaki hizmet ve sigorta primine esas kazanç tespitine ilişkin davadan dolayı yapılan yargılama sonunda İlk Derece Mahkemesince davanın kısmen kabulüne karar verilmiştir.

Kararın fer'i müdahil vekilli tarafından istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince başvurunun esastan reddine karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı fer'i müdahil kurum vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi ... tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA
Davacı vekili dava dilekçesinde özetle, davacılar murisi ...'un 15.06.1997 tarihinde davalı şirkete ait işyerinde henüz çocuk yaşta işe başladığını ve haksız bir şekilde işten çıkarıldığı 21.07.2014 tarihine kadar da çalışmaya devam ettiğini, davacı murisinin küçük yaşta çıraklıktan ustalığa kadar aynı yerde çalışmaya devam ettiğini, davacı murisinin 15.06.1997 tarihinden itibaren kesintisiz bir şekilde çalışmasına rağmen sigortalılığının kuruma ilk defa 08.07.2005 tarihinde bildirildiğini ve bu tarihten sonra sigortalı olarak gösterilmişse de, sigortalılığının kesintili olarak, bazı yıllar çalışmasının yansıtılmayarak eksik bildirildiğini, davacı murisinin 10 yıldan fazla halı ustası olarak çalışmasına rağmen ve en son almış olduğu maaşın 4.000,00 TL üzerinde iken davalı şirket tarafından işten çıkarılmadan bir yıl öncesine kadar sigortalılığının asgari ücret üzerinden gösterildiğini, daha sonra bir kaç ay halı ustası gibi gösterilip 3.082,91 TL olarak SGK kayıtlarına geçtiğini, bu sebeple davacı murisinin almış olduğu gerçek ücretin hiçbir zaman sigortasına yansıtılmadığını beyan ederek, davacılar murisinin davalı şirkete ait işyerinde 15.06.1997 ile 21.07.2014 tarihleri arasında, kuruma bildirilen günler dışında, çalıştığının tespitine, davacı murisinin 15.06.1997 ile 21.07.2014 tarihleri arasında ve en son 4.000,00 TL net ücret ile çalıştığının ve SGK primlerinin bu miktar üzerinden yatırılmasının tespitine karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP
Feri müdahil vekili cevap dilekçesinde özetle, kurum kayıtlarına göre davacı murisinin iddia edilen tarihlerde, 1033902 sicil sayılı işyerinde 08.07.2005 tarihinde işe başladığını, 02.08.2006 tarihinde ayrıldığını, 1038297 sicil sayılı işyerinde 27.03.2009 tarihinde işe başladığını, 12.08.2014 tarihine kadar çalıştığı günlerin düzenli olarak kuruma bildirildiğini, kurum şahsi dosyasında davacı murisinin işe başlayacağının bildiren işe giriş bildirgesi dahi bulunmadığını, kurum kayıtlarının resmi belge olması nedeniyle davacı murisinin resmi kayıtlarda görülmeyen hizmetinin varlığını kanıtlamasının ancak aynı güç deliller ile mümkün olduğunu, bu iddianın tanık beyanları ile ispatı mümkün olmadığını beyan ederek, davanın reddine karar verilmesini talep etmiştir.

Davalı vekilinin cevap dilekçesini mahkemeye yasal süresi içerisinde sunmadığı dikkate alınarak, 6100 sayılı HMK'nun 322 nci maddesi delaletiyle 128 inci maddesi uyarınca, davacının dava dilekçesinde ileri sürdüğü vakıaların tamamını inkar etmiş sayılacağı mahkemece dikkate alınmıştır.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile tüm dosya kapsamı, toplanan deliller, SGK kayıtları, tanık beyanları, yerleşmiş yargıtay içtihatları ve ilgili mevzuat hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, davacıların davacılar murisinin davalı şirkete ait işyerlerinde kuruma bildirilen ve askerlik sürecinde geçen günler haricindeki uyuşmazlığa konu dönem aralığındaki çalışmalarını ispatladığı ancak sigorta primine esas kazanç yönünden iddialarını ispatlayamadığı dikkate alınarak, yukarıda yapılan açıklamalar dahilinde, davacılar murisinin, sigortalılık başlangıç süresinin 18 yaşını doldurduğu 05.10.2004 tarihinden başlaması ve 18 yaşın altındaki hizmetinin sadece prim ödeme gün sayısına dahil edilmesi kaydı ile, davalıya ait iş yerlerinde kuruma bildirilen günler haricinde 15.06.1997-02.08.2006 tarihleri ile 28.11.2007-21.07.2014 tarihleri arasında hizmet akdine dayalı olarak, kuruma bildirilen sigorta primine esas kazanç tutarları haricinde kuruma bildirilmeyen günler yönünden sigorta primine esas kazancın alt sınırından çalıştığı gerekçesiyle davanın kısmen kabul kısmen reddine karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF
A. İstinaf Yoluna Başvuranlar
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde fer'i müdahil kurum vekili istinaf başvurusunda bulunmuştur.

B. İstinaf Sebepleri
Fer'i müdahil SGK vekili istinaf dilekçesinde özetle mahkeme kararının eksik inceleme ile verildiğini, usul ve yasaya aykırı olduğunu istinaf sebebi olarak ileri sürmüştür.

C. Gerekçe ve Sonuç
Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile davacılar murisinin davalı işverene ait işyerlerinde yukarıda izah edilen tarihlerde bir kısım sigortalarının bulunduğu, ... 4. İş Mahkemesi'nin 2014/64 Esas sayılı dosyasına ait davacılar murisi tarafından tanık sıfatıyla verilen ifade beyanının bulunduğu, 1997 yılından beri davalı şirkete ait işyerinde çalıştığını beyan ettiği, 2014 yılı Nisan, Mayıs ve Haziran ayına ait imzalı ücret bordrolarının bulunduğu, davacılar murisinin 05.10.2004 tarihinde 18 yaşını doldurduğu, askere sevk tarihinin 21.08.2006, terhis tarihinin 21.11.2007 tarihi olduğu, ... İl Milli Eğitim Müdürlüğü kayıtlarında, davacılar murisinin Mebbis ve E-okul sistemlerinde kaydına rastlanılmadığı, ... Ticaret Sicil Müdürlüğü kayıtlarında, davalı şirketin tescil tarihinin 27/12/1996 tarihi olduğu, şirketin halen faal olduğu, faaliyet alanının Halı İmalatı, ticareti, ithalat, ihracat ve ana sözleşmedeki diğer hususlar olduğu, dinlenen davacı tanıklarının, davacıların davacılar murisinin uyuşmazlığa konu dönem yönünden iddialarını teyit eder nitelikte beyanda bulundukları, beyanlarının SGK kayıtları ile uyumlu olduğu, yine yeminle dinlenen bordro tanıklarının da davacılar murisinin davacı şirkete ait işyerlerinde çalıştığını açık ve net bir şekilde beyan ettikleri, özellikle bordro tanıklarından ...'ın davacılar murisinin 1997 yılı ile 2013 yılları arasında çalıştığını beyan ettiği dikkate alınarak, dosyadaki kayıt ve belgeler ve dinlenen tanık beyanları ile kuruma bildirilen günler haricinde, 15.06.1997-21.07.2014 tarihleri arasında, davacılar murisinin, askere sevk ve terhis tarihleri de gözetilerek, sigortalılık başlangıç süresinin 18 yaşını doldurduğu 05.10.2004 tarihinden başlaması ve 18 yaşın altındaki hizmetinin sadece prim ödeme gün sayısına dahil edilmesi kaydı ile, davalıya ait iş yerlerinde kuruma bildirilen günler haricinde 15.06.1997-02.08.2006 tarihleri ile 28.11.2007-21.07.2014 tarihleri arasında hizmet akdine dayalı olarak çalıştığının kabulüne dair ilk derece mahkemesi kararı yerinde bulunduğu gerekçesiyle HMK'nin 353/1-b maddesinin (1) numaralı alt bendi uyarınca, feri müdahil vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir.

V. TEMYİZ
A. Temyiz Yoluna Başvuranlar
Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde fer'i müdahil kurum vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

B. Temyiz Sebepleri
Fer'i müdahil kurum vekili, istinaf dilekçesinde öne sürdüğü gerekçelerle davanın reddi ile kararın bozulmasına karar verilmesini talep etmiştir.

C. Gerekçe
1. Uyuşmazlık ve Hukuki Nitelendirme
Uyuşmazlık, hizmet tespitine ilişkindir.

2. İlgili Hukuk
1) Davanın yasal dayanağı 5510 sayılı Kanun'un Geçici 7 nci maddesi kapsamında uygulama alanı bulan 506 sayılı Kanun'un 79/10 maddesi ile 5510 sayılı Kanunun 86/9 uncu madddesidir. Bu tür sigortalı hizmetlerin tespitine ilişkin davaların, kamu düzeniyle ilgili olduğu ve bu nedenle de özel bir duyarlılıkla ve özenle yürütülmesinin zorunlu ve gerekli bulunduğu açıktır. Bu çerçevede, hak kayıplarının ve gerçeğe aykırı sigortalılık süresi edinme durumlarının önlenmesi, temel insan haklarından olan sosyal güvenlik hakkının korunabilmesi için, bu tür davalarda tarafların gösterdiği kanıtlarla yetinilmeyip, gerek görüldüğünde resen araştırma yapılarak kanıt toplanabileceği de göz önünde bulundurulmalıdır. Bu tür aidiyet ve tespit davalarında gerçeğin tam olarak saptanması için, işin kuşku ve duraksamaya yer vermeyecek şekilde etraflıca araştırılması gereği ortadır. Bu bağlamda, hak kayıplarının ve gerçeğe aykırı sigortalılık süresi edinme durumlarının önlenmesi, temel insan haklarından olan sosyal güvenlik hakkının korunabilmesi için, bu tür davalarda tarafların gösterdiği kanıtlarla yetinilmeyip, gerek görüldüğünde resen araştırma yapılarak kanıt toplanması gerektiği özellikle göz önünde bulundurulmalıdır.

2) 506 sayılı Kanun’un 2'nci maddesine göre sigortalılık niteliği, hizmet akdinin kurulması ve 6'ncı madde gereğince çalışmaya başlanması ile edinilir. Aynı Kanun’un “Sigortalı Sayılmayanlar” başlıklı 3/II-B maddesinde; “Özel kanunda tarifi ve nitelikleri belirtilen çıraklar hakkında, çıraklık devresi sayılan süre içinde analık, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları ile bu Kanunun 35'inci maddesi hükümleri uygulanmaz.” hükmü öngörülmüştür.

Atıf yapılan ve dava konusu dönemde yürürlükte bulunan özel kanun olan 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu'nun 3 üncü maddesi, çırağı; “çıraklık sözleşmesi esaslarına göre bir meslek alanında mesleğin gerektirdiği bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarını iş içerisinde geliştirilen kişi” olarak tanımlanmıştır.
Anılan Kanun'un “Çıraklık Şartları” başlıklı 10'uncu maddesine göre çırak olabilmek için,

a)14 yaşını doldurmuş, 19 yaşından gün almamış olmak. (Bu bentte yer alan "onüç yaşını" ibaresi, 16/8/1997 tarih ve 4306 sayılı Kanunun 6 ncı maddesiyle "ondört yaşını" olarak değiştirilmiştir.)
b)En az ilköğretim okulu mezunu olmak.
c)Bünyesi ve sağlık durumu gireceği mesleğin gerektirdiği işleri yapmaya uygun olmak gerekmektedir.

Ancak, 19 yaşından gün almış olanlardan daha önce çıraklık eğitiminden geçmemiş olanlar, yaşlarına ve eğitim seviyelerine uygun olarak düzenlenecek mesleki eğitim programlarına göre çıraklık eğitimine alınabilir. Kanun'un 13'ncü maddesi hükmüne göre ise; “Bu Kanunun uygulandığı yer ve meslek dallarında 818 sayılı Borçlar Kanunu'nun çıraklık sözleşmesine dair hükümleri ile 18 yaşını doldurduktan sonra sözleşmesi devam eden çıraklar hakkında 1475 sayılı İş Kanunu'nun, İşçi Sağlığı ve Güvenliği başlıklı beşinci bölümünde yer alan hükümleri dışındaki hükümler uygulanmaz.”

Bu hükümler çerçevesinde taraflar arasındaki ilişkinin niteliği belirlenirken, başka bir ifade ile, davacının uyuşmazlığa konu dönemde çırak olup olmadığına karar verilirken, çalışma ilişkisine bakılmalıdır.
Gerçekten de çıraklık sözleşmesinde, akdi ilişkinin üstün niteliği çalışma olgusu değil, sigortalıya bir meslek ve sanatın öğretilmesidir. Ancak çırak, işyerinde üretimle ilgili çalışmalara bilfiil katılıyor, meslek ve sanat eğitimi arka planda tutuluyorsa, bu durumda çıraklık ilişkisinden söz edilemeyecektir.

Sözü edilen öğrencilerin sigortalı sayılmamaları, “tatbiki mahiyetteki yapım ve üretim işleri” nin gördükleri öğrenimin doğal bir gereği olmasından ötürüdür. Bir başka anlatımla, bu işler -SSK anlamında sigortalı işçilerin gördükleri iş görünümünde bulunsalar bile- belirgin olarak öğrenim çevresine girmektedir. Bu bakımdan, bu gibi durumlarda, esasen bir hizmet akdinin varlığından söz edilemeyeceği için sigortalılık niteliği edinme hali de söz konusu değildir (Mustafa Çenberci, Sosyal Sigortalar Kanunu Şerhi; ..., 1977 Baskı, s;130).

3. Değerlendirme
Eldeki davada, davacılar vekili, muris ...'un 15.06.1997 tarihinde davalı şirkete ait işyerinde henüz çocuk yaşta işe başladığını ve haksız bir şekilde işten çıkarıldığı 21.07.2014 tarihine kadar da çalışmaya devam ettiğini, davacı murisinin küçük yaşta çıraklıktan ustalığa kadar aynı yerde çalışmaya devam ettiğini ancak davacılar murisinin 15.06.1997 tarihinden itibaren kesintisiz bir şekilde çalışmasına rağmen sigortalılığının kuruma ilk defa 08.07.2005 tarihinde bildirildiğini, gerçek ücretin hiçbir zaman sigortasına yansıtılmadığını beyan ederek, davacılar murisinin davalı şirkete ait işyerinde 15.06.1997 ile 21.07.2014 tarihleri arasında, kuruma bildirilen günler dışında, çalıştığının tespitine, davacı murisinin 15.06.1997 ile 21.07.2014 tarihleri arasında ve en son 4.000,00 TL net ücret ile çalıştığının tespitine karar verilmesini talep etmiş olup Mahkemece davanın kısmen kabulüne karar verilmiş ise de verilen kararın eksik incelemeye dayalı olduğu anlaşılmaktadır.

Somut olayda, Mahkemece, murisin işe başladığı tarih ve çalışmalarının üretime dayalı olarak geçip geçmediği noktasında yapılan araştırma yetersizdir. Davacılar murisi Müslüm'ün tespiti talep edilen 15.06.1997 tarihinde 10 yaşında olduğu, dinlenen tanık beyanlarından da davacının bir dönem çırak, sonra kalfa/usta olduğu belirtilmesi ile tanık ...'ın davacılar murisinin, kendisinden 2 ay sonra işe girdiğini beyan ettiği ve bu tanığın 15.12.1997 tarihinde işe girdiği anlaşılmakla; Mahkemece dinlenilmeyen bordro tanıkları dinlenilerek murisin hangi tarihte işe başladığı ortaya konulmalı, murisin çırak olup olmadığı ile çalışmasının üretime yönelik olup olmadığı noktasında ise çalışmanın bir mesleğin öğrenilmesine yönelik olarak çıraklık ilişkisine mi, yoksa diğer çalışanlar gibi üretime yönelik olarak mı gerçekleştiği ve üretime dayalı çalışma varsa davacının ne şekilde üretime katıldığı ve hangi tarihten itibaren bu şekilde çalıştığı hususu net olarak ortaya konulmalı, çalışma olgusu ve niteliği şüpheye yer vermeyecek şekilde belirlenip, davacının çalışmalarının üretime dayalı olması halinde, davalıya ait işyerinde fiili çalışmasının başlangıç ve bitiş tarihlerinin belirlenmesi gerekmektedir.

VI. KARAR
1. Temyiz olunan, İlk Derece Mahkemesi kararına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin Bölge Adliye Mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA,

2. İlk Derece Mahkemesi kararının BOZULMASINA,

Dosyanın kararı veren İlk Derece Mahkemesine, bozma kararının bir örneğinin kararı veren Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine,

22.06.2023 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.