DANIŞTAY 4. DAIRE

Danıştay 4. Daire Başkanlığı         2024/1512 E.  ,  2025/630 K.
"İçtihat Metni" T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2024/1512
Karar No : 2025/630

TEMYİZ EDENLER : 1- (DAVALI) ... Bakanlığı
VEKİLİ : Hukuk Müşaviri ...
2- (DAVALI YANINDA MÜDAHİL) ... Müşavirlik Enerji Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi
VEKİLİ : Av. ...

KARŞI TARAF (DAVACILAR):
1- ... Köy Tüzelkişiliği
2- ...
3- ...
4- ...
5- ...
6- ...
7- ...
8- ...
9- ...
10- ...
11- ...
12- ...
13- ...
14-...
15- ...
16- ...
VEKİLLERİ : Av. ...

İSTEMİN KONUSU : ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Artvin İli, Yusufeli İlçesi, ... Köyü, ... Deresi üzerinde davalı yanında müdahil tarafından yapılması planlanan "Aydın Regülatörü ve HES" projesiyle ilgili olarak verilen ... tarih ve ... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu" kararının, 7 yıl geçmesine rağmen yatırıma başlanılmadığından bahisle, geçersiz sayılması isteğiyle Artvin Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğüne yapılan 24/07/2023 tarihli başvurunun, ... tarih ve ... sayılı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü işlemiyle anılan ÇED Olumlu kararının geçerliliğinin devam ettiğine karar verildiğinden bahisle, reddine ilişkin ... tarih ve ... sayılı Artvin Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü işleminin iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; ilgili mevzuat hükümlerinden anlaşılacağı üzere, yatırıma başlamanın yapılması planlanan proje için alınmış olan ÇED Olumlu kararı sonrasında, karara konu projede yer alan ana veya yardımcı ünitelerinin, mer’i mevzuat kapsamında gerekli izinleri alındıktan sonra inşa faaliyetlerine başlanılmasını veya üretime geçilmesi olarak tanımlandığı, proje kapsamında ise mevzuatta tanımlandığı haliyle herhangi bir inşai faaliyette veya üretim faaliyetinde bulunulmadığı, yalnızca ilgili proje kapsamında jeolojik ve jeoteknik etüt raporların hazırlandığı, alana ilişkin olarak 1/1000 ve 1/5000 ölçekli imar planlarının onaylandığı, çeşitli alanlarda kamulaştırmaların yapıldığı, gerçekleştirilen bu işlemlerin ise mevzuatta tanımlandığı haliyle yatırıma başlama olarak kabulünün mümkün olmadığı, kaldı ki 16/12/2021 tarihinde davalı idare tarafından proje alanına gidilerek denetim yapıldığı ve ... nolu tutanakta; ''santral alanında bulunan arazilere geçen yolun 2011 yılında köy muhtarlığı tarafından düzenlendiği, santral binasının kurulacağı alandaki ağaçların arazi sahipleri tarafından 3-4 yıl önce kesildiği, santral yapısının kurulacağı alanda evvelce yapıldığı düşünülen sondaj izlerinin köy muhtarlığı tarafından yapılan içme suyu hattı kapsamında muhtarlık tarafından yapıldığı, proje kapsamında yapılmış, yol açma, şantiye ünitelerinin kurulması veya arazinin düzenlenmesine dair herhangi bir çalışmanın gözlemlenmediği'' tespitlerine yer verildiği, bunun yanı sıra her ne kadar davalı idare yanında müdahil olarak yargılamaya katılan yatırımcı ... San. ve Tic. Ltd. Şti. tarafından şirketlerinin önlisans sahibi olduğu ve lisans sahibi olmadan inşaai faaliyetlerde bulunmasına imkan olmadığı, kanuni sınırlar içerisinde saha çalışmaları ve çeşitli yatırımların gerçekleştirildiği ileri sürülmüş ise de, bu hususun yasal olarak yatırıma engel bir durum oluşturmadığı, bu iddianın kabulünün mevzuatta süre ile sınırlanmış olan yatırıma başlama faaliyetinin amacına ters düşeceği ve kamu yararına uygun bir durum oluşturmayacağı, öte yandan ... tarih ve ... sayılı ''ÇED Olumlu'' kararına karşı açılan davada yargılamanın devam ettiği ve bu durumun mücbir sebep olarak kabulü gerektiği ileri sürülmüş ise de; ilgili ''ÇED Olumlu'' kararının 22/08/2014 tarihli olduğu, ilgili mevzuat kapsamında yatırıma başlanılması için ön görülen sürenin ise 22/08/2021 tarihinde dolduğu, bu süre içerisinde Mahkemece verilmiş herhangi bir yürütmenin durdurulması veya iptal kararının olmadığı, ''ÇED Olumlu'' kararına karşı açılan Mahkemenin E:... sayılı dosyasında yapılan yargılama da ise 14/04/2022 tarihinde iptal karar verildiği, dolayısıyla davacının 7 yıllık yatırıma başlama süresi içerisinde verilmiş bir karar olmadığı görüldüğünden, bu durumun mücbir sebep hali olarak kabulünün mümkün olmadığı, tüm bu değerlendirmeler neticesinde; Artvin İli, Yusufeli İlçesi, ... Köyü sınırları içerisinde ... San. ve Tic. Ltd. Şti. tarafından yapılması planlanan Aydın Regülatörü ve HES Projesi için verilen ... tarih ve ... sayılı ''ÇED Olumlu'' kararının Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 14. maddesi gereğince geçersiz sayılmasına ilişkin başvurunun reddine ilişkin dava konusu işlemde hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle, hukuka aykırı bulunan dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI : Davalı idare ile davalı yanında müdahil tarafından, imar planına esas jeolojik - jeoteknik etüt raporunun hazırlanması için yapılan çalışmalar neticesinde hazırlanan raporun 29/09/2017 tarihinde onaylandığı, denetim tutanağı eki fotoğraflardaki sondaj noktaları ile jeolojik-jeoteknik etüt raporunun eki fotoğraflardaki sondaj noktalarının aynı lokasyonda olduğu, yine fotoğraflarla arazide sondaj makinelerinin çalıştığının ortaya konulduğu, arazi yol düzenleme ve ağaç kesimi çalışmalarının da proje kapsamında yapıldığının anlaşıldığı, 2019 yılında iletim kanalı ve santralin yapılacağı alanların kamulaştırıldığı, 08/03/2021 tarihli işlemde belirtildiği üzere nazım ve uygulama imar planının il genel meclisinde onaylanarak askıya çıkarıldığı hususları dikkate alınarak, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğünün ... tarih ve ... sayılı işlemiyle geçerli olduğuna karar verildiği, dolayısıyla projeyle ilgili verilen ÇED Olumlu kararının geçersiz sayılması isteğiyle yapılan başvurunun reddine ilişkin işlemde hukuka aykırılık bulunmadığı belirtilerek, Mahkeme kararının bozulması suretiyle davanın reddine karar verilmesi istenilmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMASI: Savunma verilmemiştir.

TETKİK HÂKİMİ : ...
DÜŞÜNCESİ : Temyiz istemlerinin kabulü ile aşağıda yer verilen gerekçeyle Mahkeme kararının bozularak, davanın reddi gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE :

MADDİ OLAY :
Davalı yanında müdahil tarafından, Artvin İli, Yusufeli İlçesi, ... Köyü, ... Deresi üzerinde "Aydın Regülatörü ve HES" projesinin yapılmasının planlanması üzerine, hazırlanan ÇED raporu davalı idareye sunulmuş, söz konusu projeyle ilgili olarak ... tarih ve ... sayılı "ÇED Olumlu" kararı verilmiştir.
Proje sahibi şirket tarafından, ... tarihli başvuru ile ... sayılı ön lisansın alındığı ve yatırıma başlanılabilmesi için ÇED Olumlu kararının geçerliliğinin devam edip etmediği davalı idareye sorulmuştur.
Bunun üzerine, davalı idarenin ... tarih ve ... sayılı işlemiyle Artvin Valiliğinden ÇED kararının geçerlilik süresi içerisinde proje kapsamında yatırıma ve inşai faaliyete (yol açma, imara esas jeolojik-jeoteknik etüt çalışmalarına konu sondaj, şantiye gibi ünitelerin kurulması, arazi düzenlemesi vb.) başlanıp başlanılmadığı, zemine herhangi bir fiziki müdahalede bulunup bulunmadığına dair bilgi verilmesinin istenilmesi üzerine, Artvin Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce 16/12/2021 tarihinde mahallinde denetim yapılarak, "santral binasının kurulacağı alandan memba yönüne doğru geçen yolun 2015 yılında köy muhtarlığı tarafından yeniden düzenlendiği, bu alanda kesilen ağaçların da arazi sahipleri tarafından 3-4 yıl önce kesildiği ve santral binası kurulacak alandaki sondaj noktalarına benzer beton kütlesi bulunan çalışmanın köy muhtarlığına ait içme suyu hattı kapsamında yapılan çalışmaya ait olduğu ... muhtarı tarafından beyan edildiği, proje kapsamında yapılmış yol açma, şantiye ünitelerinin kurulması veya arazinin düzenlenmesine dair herhangi bir çalışmanın gözlemlenmediği hususları tutanağa bağlanmıştır.
Bununla birlikte, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğünün ... tarih ve ... sayılı işlemiyle; imar planına esas jeolojik - jeoteknik etüt raporunun hazırlanması için yapılan çalışmalar neticesinde hazırlanan raporun 29/09/2017 tarihinde onaylandığı, denetim tutanağı eki fotoğraflardaki sondaj noktaları ile jeolojik-jeoteknik etüt raporunun eki fotoğraflardaki sondaj noktalarının aynı lokasyonda olduğu, yine fotoğraflardan arazide sondaj makinelerinin çalıştığı, arazi yol düzenleme ve ağaç kesimi çalışmalarının da proje kapsamında yapıldığı belirtilerek, 7 yıllık geçerlilik süresi içinde yatırıma başlanıldığı gerekçesiyle ... tarih ve ... sayılı "ÇED Olumlu" kararının geçerliliğinin devam ettiğine karar verilmiştir.
Davacılar tarafından 24/07/2023 tarihli başvuru ile Artvin Valiliğinden; Artvin Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce 16/12/2021 tarihinde mahallinde yapılan tespitler ileri sürülerek 7 yıllık geçerlilik süresi içinde yatırıma başlanılmadığı gerekçesiyle söz konusu ÇED Olumlu kararının geçersiz sayılması istenilmiş, anılan idare tarafından ... tarih ve ... sayılı (dava konusu) işlemle; ÇED Olumlu kararının Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğünün ... tarih ve ... sayılı işlemiyle geçerliliğinin devam ettiğine karar verildiği belirtilerek, başvuru reddedilmiştir.
Bunun üzerine, başvurunun reddine ilişkin ... tarih ve ... sayılı işlemin iptali istemiyle bakılan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT:
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun "Tarafların Kişilik veya Niteliğinde Değişiklik" başlıklı 26. maddesinde; "Dava esnasında ölüm veya herhangi bir sebeple tarafların kişilik veya niteliğinde değişiklik olursa, davayı takip hakkı kendisine geçenin başvurmasına kadar; gerçek kişilerden olan tarafın ölümü halinde, idarenin mirasçılar aleyhine takibi yenilemesine kadar dosyanın işlemden kaldırılmasına ilgili mahkemece karar verilir. Dört ay içinde yenileme dilekçesi verilmemiş ise, varsa yürütmenin durdurulması kararı kendiliğinden hükümsüz kalır. Yalnız öleni ilgilendiren davalara ait dilekçeler iptal edilir." hükmüne yer verilmiştir.
03/10/2013 tarih ve 28784 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren ve 22/08/2014 tarih ve 3588 sayılı ÇED Olumlu kararının verildiği tarihte yürürlükte bulunan "Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği"nin 6. maddesinin 3. fıkrasında; "Bu Yönetmeliğe tabi projeler için "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı alınmadıkça bu projelere hiçbir teşvik, onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez." kuralına, 14. maddesinin 4. fıkrasında; "ÇED Olumlu" kararı verilen proje için yedi yıl içinde mücbir bir sebep bulunmaksızın yatırıma başlanmaması durumunda "ÇED Olumlu" kararı geçersiz sayılır." kuralına yer verilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Davacılardan ... yönünden;
2577 sayılı Kanun'un 26. maddesinde düzenlenen "yalnız öleni ilgilendiren davalara ait dilekçelerin iptal edileceği" yönündeki hüküm uyarınca münhasıran ölenin şahsına sıkı sıkıya bağlı olan, başkalarına devir ve temliki veya miras yoluyla intikali mümkün olmayan haklarla ilgili davalara ait dilekçenin iptal edilmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, Türk Medeni Kanunu hükümleri uyarınca, ölene ait bulunan bütün haklar, mallar ve borçlar mirasçılara geçeceğinden, açılmış bulunan bu tür davaların ölenin mirasçılarının takip etme hakkı bulunduğunun kabulü gerekmektedir.
Olayda; davacılardan ...'nın 07/03/2024 tarihinde vefat ettiği ve bu tarihten önce proje alanında taşınmazının bulunduğu anlaşıldığından, 2577 sayılı Kanun'un 26. maddesinin 1. fıkrası uyarınca davayı takip hakkı kendisine geçen(ler)in başvurmasına kadar adı geçen davacı yönünden dava dosyasının işlemden kaldırılması gerektiği sonucuna varılmıştır.
Diğer davacılar yönünden;
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinin birlikte değerlendirilmesinden; ÇED kararı alınmadıkça projeyle ilgili herhangi bir onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemeyeceği, proje için yatırıma başlanamayacağı düzenlenmekle birlikte, ÇED kararı verildikten sonra Yönetmelikte öngörülen 7 yıllık süre içerisinde yatırıma başlanılmaması ÇED kararının geçersiz sayılmasına yol açmaktadır.
Uyuşmazlığın çözümü, ÇED kararının geçerliliğine ilişkin sürenin hesabında dikkate alınması gereken "yatırım" kavramından ne anlaşılması gerektiğinin ve proje sahibi tarafından ÇED kararının geçerlilik süresi içinde yatırım olarak değerlendirilebilecek ne tür faaliyetlerin yapıldığının ortaya konulmasına bağlıdır. Dava konusu işlemin tesis edildiği tarihte yürürlükte olan ÇED Yönetmeliğinde "yatırım" kavramının bir tanımı bulunmamakla birlikte, uygulamadan hareketle, yatırımın, üretim veya projenin faaliyete geçmesinden daha geniş bir kavram olduğu, dolayısıyla proje alanına hukuka uygun bir şekilde yapılacak herhangi bir sondaj, dekopaj, etüd, malzeme alımı, arazi düzenleme ve tesviye işlerine başlanılması, altyapı, yol yapım çalışmaları, hafriyat alınması, şantiye vb. ünitelerin kurulumu gibi işlemlerin bu kapsamda değerlendirilebileceği sonucuna varılmıştır.
Uyuşmazlıkta, her ne kadar İdare Mahkemesince; 16/12/2021 tarihli denetim tutanağındaki tespitler ve ÇED Olumlu kararının 7 yıllık geçerlik süresi içerisinde mücbir sebep sayılabilecek Mahkemece verilmiş bir iptal kararının bulunmadığı gerekçesiyle ÇED Olumlu kararının geçersiz sayılması isteğiyle yapılan başvurunun reddine ilişkin işlemin iptaline karar verilmiş ise de, 2019 yılında projenin yapılması için gerekli olan arazilerin kamulaştırıldığı, 16/03/2021 tarihi itibarıyla projenin nazım ve uygulama imar planının kesinleştiği hususları ile özellikle 29/09/2017 tarihinde onaylanan jeolojik - jeoteknik etüt raporunun hazırlanması kapsamında yapılan sondajlara ilişkin fotoğraflar ile denetim tutanağı ekinde yer alan (... Köyü muhtarının beyanı ile köy muhtarlığına ait içme suyu hattı kapsamında yapılan çalışmaya ait olduğu ileri sürülen) sondajlara ait fotoğrafların birlikte incelenmesinden, (ÇED Olumlu kararının geçerlilik süresi içinde) 2017 yılında proje kapsamında yapıldığı anlaşılan sondajlar ile bu sondajlardan numuneler alınarak analiz ettirilmesi hususları dikkate alındığında, projenin gerçekleştirilmesine yönelik hukuka uygun davranışlar olarak değerlendirilebilecek bu faaliyetlerin, yatırım kapsamında olduğu sonucuna varılmıştır.
Bu itibarla, ÇED Olumlu kararının verilmesinden itibaren 7 yıllık süre içerisinde yatırıma başlanıldığı anlaşıldığından, ÇED Olumlu kararının geçersiz sayılması isteğiyle yapılan başvurunun reddine ilişkin işlemde hukuka aykırılık, dava konusu işlemin iptali yolundaki İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.

KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. Temyiz istemlerinin kabulüne,
2. Temyize konu ... İdare Mahkemesinin ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının BOZULMASINA; davacılardan ... yönünden dava dosyasının işlemden kaldırılmasına, diğer davacılar yönünden ise 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A-2(i) maddesi uyarınca DAVANIN REDDİNE,
3. Aşağıda ayrıntısı gösterilen ... TL yargılama giderlerinin davacılar üzerinde bırakılmasına,
4. Davalı idarece temyiz aşamasında yapılan ve aşağıda dökümü gösterilen ... TL yargılama gideri ile hüküm tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca duruşmalı işler için belirlenen ... TL vekalet ücretinin davacılardan alınarak davalı idareye verilmesine,
5. Davalı yanında müdahil tarafından yapılan ... TL yargılama giderinin davacılardan alınarak davalı yanında müdahile verilmesine,
6. Davalı yanında müdahil tarafından fazladan yatırılan ... TL vekalet harcının isteği halinde iadesine,
7. Artan posta avanslarının istemleri halinde davacıya, davalı idareye ve davalı yanında müdahile verilmesine,
8. Dosyanın anılan Mahkemeye gönderilmesine,
9. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A-2-(i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 29/01/2025 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.