DANIŞTAY 4. DAIRE

Danıştay 4. Daire Başkanlığı         2023/12550 E.  ,  2024/82 K.
"İçtihat Metni"T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2023/12550
Karar No : 2024/82

DAVACI : …
VEKİLİ : Av. …

DAVALI : … Bakanlığı (E-Tebligat)
VEKİLİ : Hukuk Müşaviri …

DAVANIN KONUSU : İçişleri Bakanlığının 27/04/2021 tarih ve 7576 sayılı "Tam Kapanma Tedbirleri konulu" Genelgesinin 1.2 nolu maddesinin tekel yerlerinin kapatılması ve diğer açık satış noktalarındaki alkol satışının engellenmesine ilişkin kısmının iptali istenilmektedir.

DAVACININ_İDDİALARI : Dava konusu Genelge’nin 1.2 nolu maddesinde yer alan yerlerin dışında kalan satış noktalarına (tekel bayilerine) muafiyet tanınmadığı, bu hususun İçişleri Bakanı tarafından da şifahen teyit edildiği, yine aynı madde kapsamında kapanma döneminde belirlenen gün ve saatlerde açık kalacağı belirtilen ve gündelik yaşamda alkol satışı yapan market ve bakkallarda alkol satışının fiilen yapılamayacağı, alkollü ürünleri tüketmekle koronavirüs önlemleri arasında bir kolerasyon veya illiyet bağının bulunmadığı, sokağa çıkma yasağı olan ve restoran ve kafelerin kapalı olduğu bir dönemde yaşam kültürüne bağlı olarak tercin edilecek tüketim unsurlarına genelge ile hukuksuz biçimde müdahale edildiği, dava konusu Genelge ile tekel bayilerinin kapatılmasının ve açık tutulması öngörülen yerlerde alkollü ürünlerin satışına fiili engeller getirilmesinin keyfi, ölçüsüz ve dayanaksız bir müdahale olduğu, Anayasa’ya, hukuk devleti ve laiklik ilkelerine aykırı olduğu, davalı idarenin marketlerden neyin satın alınıp alınmayacağını düzenleme yetkisinin olmadığı, dava konusu Genelgenin iptali istenen maddesi ile konu bakımından işlem yapma yetkisini aştığı ileri sürülmektedir.

DAVALININ_SAVUNMASI : Koronavirüs salgınının seyri ve bilimsel veriler ışığında geliştirilen ve Cumhurbaşkanlığı Kabinesi’nde kararlaştırılan tedbir önerilerinin Bakanlıklarınca salgınla mücadelede ülke genelinde uygulama birliğinin sağlanması amacıyla Valiliklere gönderildiği, Genelgelerin icrai nitelik taşımadığı, kişiler üzerinde sonuç doğuran işlemin İl Hıfzıssıhha Kurulları tarafından alınan kararlar olduğu, bu nedenle husumetin Bakanlıklarına yöneltilmemesi gerektiği, Birleşmiş Milletler bünyesinde faaliyet gösteren Dünya Sağlık Örgütü tarafından alkollü içki tüketiminin salgının yayılımını artırabileceği konusunda yapılmış bir çalışmanın bulunduğu, diğer ülkelerde de salgın döneminde alkollü ürünlerin tüketimine ilişkin çeşitli uygulamaların yürürlüğe konduğu, sosyal hareketliliği mümkün olduğunca azaltarak salgının yayılımını kontrol altına almak amacıyla alkollü ürün satışlarının kısıtlanması yönünde İl Hıfzıssıhha Kurulları tarafından kararlar alındığı, sokağa çıkma kısıtlamasında çalışma saatleri kısıtlı olan bakkal, market ve süpermarket gibi yerlerde oluşması muhtemel yoğunlukların önüne geçilmesi amacıyla sadece zorunlu ihtiyaçların karşılanması için bu tür işletmelere gidilebileceğinin kararlaştırıldığı, zorunlu bir ihtiyaç olmayan alkollü ürünlerin yanında elektronik eşya, oyuncak, giyim, aksesuar, hırdavat gibi zorunlu temel ihtiyaç olmayan ürünlerin satışının da kısıtlanması gerektiğinin değerlendirildiği, uygulanması zorunlu olan, keyfilikten uzak ve ölçülü nitelikte olan tedbirlerin Anayasa’nın 5, 17, ve 56. maddeleri uyarınca pozitif yükümlülük çerçevesinde uygulandığı, dava konusu Genelge’nin 17/05/2021 tarihinden itibaren yürürlükten kaldırıldığı, bu nedenle davanın konusuz kaldığı ve reddedilmesi gerektiği savunulmaktadır.

DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ : …
DÜŞÜNCESİ : Dava konusu Genelge, 17/05/2021 tarihi itibarıyla uygulamadan kaldırıldığından konusuz kalan dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına kararı verilmesi gerektiği düşünülmektedir.

DANIŞTAY SAVCISI : …
DÜŞÜNCESİ : Dava; İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğünün "Tam Kapanma Tedbirleri" konulu, 27/04/2021 tarih ve 7576 sayılı Genelgesinin, tekel yerlerinin kapatılması ve diğer açık satış noktalarındaki alkol satışının engellenmesine yol açan 1.2 nolu maddesinin iptali istemiyle açılmıştır.

Davalı idarenin husumet itirazı yerinde görülmemiştir.
1593 sayılı "Umumi Hıfzıssıhha Kanunu"nun; "Devlet hidematı sıhhiyesi ve sıhhi Merciler" başlıklı 1. maddesinde; "Memleketin sıhhi şartlarını ıslah ve milletin sıhhatine zarar veren bütün hastalıklar veya sair muzır amillerle mücadele etmek ve müstakbel neslin sıhatli olarak yetişmesini temin ve halkı tıbbi ve içtimai muavenete mazhar eylemek umumi Devlet hizmetlerindendir." hükmüne yer verilmiş; 2. maddesinde ise; "Umumi sıhhat ve içtimai muavenet hizmetlerine ait Devlet vazaifi Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti tarafından ifa ve hususi idarelerle belediyelere ve sair mahalli idarelere bırakılan hizmetlerin sureti icrası murakabe olunur. Milli Müdafaa teşkilatına ait sıhhi işler müstesna olmak üzere bütün sıhhat ve içtimai muavenet işlerinin mercii ve murakıbı bu Vekalettir." yönündeki düzenlemeye yer verilirken; 27. maddesinde; "Umumi hıfzıssıhha meclisleri mahallin sıhhi ahvalini daima nazarı dikkat önünde bulundurarak şehir ve kasaba ve köyler sıhhi vaziyetinin ıslahına ve mevcut mahzurların izalesine yarayan tedbirleri alırlar. Sari ve salgın hastalıklar hakkında istihbaratı tanzim, sari ve içtimai hastalıklardan korunmak çareleri ve sıhhi hayatın faideleri hakkında halkı tenvir ve bir sari hastalık zuhurunda hastalığın izalesi için alınan tedbirlerin ifasına muavenet eylerler." hükmüne; 64. maddesinde; "57 nci maddede zikredilenlerden başka her hangi bir hastalık istilai şekil aldığı veya böyle bir tehlike baş gösterdiği takdirde o hastalığın veya her hangi bir hastalık şeklinin memleketin her tarafında veya bir kısmında ihbarı mecburi olduğunu neşrü ilâna ve o hastalığa karşı bu kanunda mezkür tedabirin kaffesini veya bir kısmını tatbika Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaleti salahiyettardır." hükmüne yer verilirken, 72. maddesinde; 57 nci maddede zikredilen hastalıklardan biri zuhur ettiği veya zuhurundan şüphelenildiği takdirde aşağıda gösterilen tedbirler tatbik olunur denilerek maddenin 1. fıkrasında; "Hasta olanların veya hasta olduğundan şüphe edilenlerin ve hastalığı neşrü tamim eylediği tetkikatı fenniye ile tebeyyün edenlerin fennen icap eden müddet zarfında ve sıhhat memurlarınca hanelerinde veya sıhhi ve fenni şartları haiz mahallerde tecrit ve müşahede altına vaz'ı.", 2. fıkrasında; "Hastalığın sirayet ve intişarına sebebiyet veren gıda maddelerinin sarf ve istihlakinin men'i", 7. fıkrasında ise; "Dahilinde sari ve salgın hastalıklardan biri zuhur eden umumi mahallerin tehlike zail oluncaya kadar set ve tahliyesi." tedbirlerine yer verilmiştir.
Öte yandan 5442 sayılı "İl İdaresi Kanunu"nun "Valilerin hukuki durumları, görev ve yetkileri" başlıklı 9. maddesinde; "Vali, ilde Cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıdır.
Bu sıfatla :
A) (Değişik: 2/7/2018 – KHK/703/138 md.) Valiler, ilin genel idaresinden Cumhurbaşkanına karşı sorumludur. Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, görevlerine ait işleri için valilere re'sen emir ve talimat verirler." hükmüne, 11. maddesinin 1. fıkrasının (C) bendinde; "İl sınırları içinde huzur ve güvenliğin, kişi dokunulmazlığının, tasarrufa müteaallik emniyetin, kamu esenliğinin sağlanması ve önleyici kolluk yetkisi valinin ödev ve görevlerindendir. Bunları sağlamak için vali gereken karar ve tedbirleri alır." hükmüne yer verilmiştir.
Yetki kurallarının, dar ve özel anlamda kamu düzenine ilişkin hükümlerden olduğu, idari işlemlerin en önemli unsurları arasında yer aldığı, yetki unsurundaki sakatlıkların sonradan verilecek onay ya da izinle giderilemeyeceği, bu nedenle idarenin yetki kurallarına sıkı bir şekilde uymak zorunda bulunduğu ve yetki kurallarının dar yorum ve uygulama yöntemlerine bağlı tutulması gerektiği idare hukukunun bilinen ilkelerindendir.
Dar anlamda yetki unsuru denilen karar alma yeteneği; konu, yer ve zaman itibariyle, Anayasa ve yasalarla, belli organ, makam ve kamu görevlilerine tanınmış bir güçtür.
Kamu hukukunda bir makama verilen yetkinin, aksine bir hüküm bulunmadıkça o makam tarafından kullanılacağı, bir makamın yetkisinin başka bir kişiye devredilmesi için mevzuatla bu hususta da yetkili kılınması gerekeceği tartışmasızdır.
Bu açıklamalar ışığında; memleketin sıhhi şartlarını ıslah ve milletin sıhhatine zarar veren bütün hastalıklarla mücadele etmeye ilişkin genel sağlıkla ilgili Devlet görevlerinin Sağlık Bakanlığı tarafından yerine getirileceği, bütün sağlık işlerinin yetkili merciinin bu Bakanlık olduğu yönünde 1593 sayılı Yasa'nın yukarıda yer verilen hükümleri ile 5442 sayılı Yasa'nın 9/A maddesinde yer verilen "...bakanlar, görevlerine ait işleri için valilere re'sen emir ve talimat verebilirler..." hükmü doğrultusunda; salgın hastalıklarla mücadeleye ilişkin yapılacak iş ve işlemlere yönelik talimat içeren düzenleyici işlemlerin tesisinde Sağlık Bakanlığının yetkili olduğu açık olup, İçişleri Bakanlığı tarafından tesis edilen işlemde yetki yönünden hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Açıklanan nedenlerle, dava konusu Genelgenin 1.2 nolu maddesinin iptaline karar verilmesi gerektiği, düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE :
Dava, İçişleri Bakanlığının 27/04/2021 tarih ve 7576 sayılı "Tam Kapanma Tedbirleri konulu" Genelgesinin 1.2 nolu maddesinin tekel yerlerinin kapatılması ve diğer açık satış noktalarındaki alkol satışının engellenmesine ilişkin kısmının iptali istemiyle açılmıştır.
Dava açıldıktan sonra, anılan Genelgenin davalı idare tarafından 17/05/2021 tarihi itibarıyla uygulamadan kaldırıldığı görülmektedir.
Bu durumda, dava konusu işlem yürürlükten kaldırıldığından, konusuz kalan davanın esası hakkında karar verilmesine hukuken olanak bulunmamaktadır.
Öte yandan, dava konusu işlemin davalı idarece dava açıldıktan sonra ortadan kaldırıldığı dikkate alındığında, yargılama giderlerinin davanın açılmasına sebebiyet veren davalı idare üzerinde bırakılması gerekmektedir.

KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. Konusu kalmayan dava hakkında KARAR VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA,
2. Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam … TL yargılama giderinin davalı idareden alınarak davacıya verilmesine,
3. Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca … TL vekâlet ücretinin davalı idareden alınarak davacıya verilmesine,
4. Posta giderleri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra davacıya iadesine,
5. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen otuz (30) gün içinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere, 09/01/2024 tarihinde oyçokluğuyla karar verildi.

(X) KARŞI OY :
İdari işlemler tesis edildikleri tarihten itibaren hukuki sonuçlar doğurmaya başlayan tasarruflar olup, sözkonusu işlemler tesis eden idare tarafından geri alınmadığı veya İdari Yargı Mercileri nezdinde açılan bir iptal davasına konu edilmesi üzerine verilen bir Mahkeme kararı ile iptal edilmediği sürece hukuki sonuçlarını doğurmaya devam ederler. Anılan işlemlerin daha sonra tesis edilen başka bir işlem ile ortadan kaldırılabileceği düşünülse de idari işlemin bu şekilde sonlandırılması, ortadan kaldırıldığı tarihe kadar doğurduğu hukuki sonuçları da hukuk dünyasından kaldırmaz. Yani idari işlemlerin hukuk dünyasından tesis edildikleri tarihten itibaren doğurduğu tüm hukuki sonuçları ile birlikte ortadan kalkması durumu, ancak, idari işlemin geri alınması ya da bir iptal davasına konu olması durumunda bu davaya bakan İdari Yargı Merci tarafından iptali ile mümkün olabilecektir.
Olayda, dava konusu edilen idari işlem düzenleyici nitelikte bir işlem olup, işlemin tesis edilmesinden sonra başka bir işlem ile ortadan kaldırılmış ise de, ilk tesis edildiği tarih ile ortadan kaldırıldığı tarih arasında geçen süreçte doğurmuş olduğu hukuki sonuçlar hukuk aleminde varlığını halen sürdürdüğünden, işlemi tüm hukuki sonuçları ile ortadan kaldırmanın ise ancak yargı kararı ile iptal edilmesi ile ya da geri alınması ile mümkün olabileceğinden, daha sonra başka bir işlem ile geri alınması geri alınma aşamasına kadar hukuki sonuçları ortadan kaldırmayacağından, ortadaki hukuki ihtilafın çözüme kavuşturulması gerekliliği karşısında bu aşamada işin esası hakkında bir karar verilmesi gerektiği görüşüyle aksi yöndeki Daire kararına katılmıyoruz.